0 مغربیان و تجارت خارجی مصر در روزگار سلطۀ آل عثمان (1213ـ923 ه‍/1798ـ1517 م) The Maghrebians and Foreign Trade of Egypt during the Reign of Ottoman Dynasty (923-1213 A.H/ 1517-1798 A.D) https://jhic.ut.ac.ir/article_66763.html 10.22059/jhic.2018.246570.653838 0 سرزمین مصر به‌سبب موقعیت جغرافیایی استراتژیک، همواره نقش تأثیرگذاری در اقتصاد دنیای پیشامدرن داشته است. در دوره اسلامی مصر علاوه بر این‌که مسیر عبور کاروان‌های تجاری بود، گذرگاه اصلی کاروان‌های حج از مناطق شمال آفریقا نیز به‌شمار می‌رفت. فتح قاهره توسط سلطان سلیم اول در 923 ه‍/ 1517 م به‌رغم برخی آسیب‌ها بر پیکر اقتصاد مصر، فرصت‌های جدیدی به‌ویژه در حوزه تجارت خارجی، فراروی مصر نهاد. پیشران و محرک اقتصاد تجاری در مصر علاوه بر تاجران مصری و شامی، خاندان‌های مغربی بودند که از مناطق بیرون از مصر نظیر الجزائر، تونس، طرابلس، اندلس و مراکش به مصر مهاجرت کرده بودند. این خاندان‌ها با حضور در عرصه‌های مختلف تجاری و اقتصادی، نقش گسترده‌ای در رونق اقتصادی و تجاری مصرِ عثمانی داشتند. در جستار حاضر ضمن معرفی مهم‌ترین خاندان‌های بازرگان مغربی و موقعیت آن‌ها، به وصف و تبیین نقش تجاری این خاندان‌ها و چگونگی تأثیرگذاری آن‌ها بر اقتصاد مصر در روزگار تسلط آل‌عثمان پرداخته شده است. 1 Egypt has always had an effective role on the economy of the pre-modern world due to its strategic geographical location. In the Islamic period, in addition to the passage of commercial caravans from this land as one of the main trade routes, the passage of Hajj caravans of North Africa also added to its economic importance. Conquering Cairo by Sultan Selim I in the year of 923 A.H/1517 A.D, mainly due to economic incentives, despite some damages to the Egypt’s economy, provided in with new opportunities, especially in the field of foreign trade. The propulsion and stimulus of the commercial economy in Egypt, in addition to Egyptian and Syrian merchants, were Maghrebian families immigrated to Egypt from areas such as Algeria, Tunisia, Tripoli, Andalusia and Morocco. These families have played a major role in the economic and commercial prosperity of Egypt in Ottoman period through various commercial and economic activities. In the present research, introducing the most important Maghrebian commercial families and their sucsess, the commercial role of these families and their effects on the economy of Ottoman Egypt have been described and explained. 7 24 مریم اسمعیلی Maryam Esmaily کارشناس ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) ایران esmailymaryam83@yahoo.com ولی الله برزگر کلیشمی Vali-allah Barzegar استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) ایران v.barzegar@isr.ikiu.ac.ir مهدی عبادی Mehdi Ebadi استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه پیام نور ایران m.ebadi@pnu.ac.ir تجارت خارجی مصر خاندانهای تاجر مصر دوره عثمانی مغربیان أباظة، فاروق عثمان، اثر تحول التجارة العالمیة الی راس الرجا الصالح علی مصر و عالم البحر المتوسط اثناء القرن السادس عشر، قاهره: دارالمعارف، 1994م.##ابراهیم حسن، حسن، المجمل فی التاریخ المصری، قاهره، الهیئة العامة لقصور الثقافة، قاهرة: 1942 م.##ابن ایاس الحنفی، محمد بن احمد،بدایع الزهور فی وقائع الدهور، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1984 م.##أحمد هریدی، صلاح، الحجازیون وحیاتهم الاقتصادیة والاجتماعیة فی مدینة الاسکندریة فی العصرالعثمانی، المورخ العربی، العدد 33، السنة 1407.##أحمد یاغی، اسماعیل، العالم العربی فی التاریخ الحدیث، ریاض: مکتبة العبیکان، 1997 م.##اسحاقی المنوفی، محمدعبدالمعطی بن أبی الفتح بن احمدبن عبدالمغنی بن علی، لطائف اخبار الأول فیمن تصرف فی مصر من أرباب الدول، قاهرة: مکتبة الایمان، 1420.##ابن‌الوزان الزیاتی، حسن بن محمد، وصف آفریقا، قاهره: مکتبه الاسدی، 2005م.##باشا مبارک، علی، الخطط التوفیقیة لمدینة الاسکندریة، بولاق، مکتبة الاداب و مطبعتها بالجمامیز، 1989 م.##بقای، محمد قندیل، المختار من تاریخ الجبرتی، اسکندریه: مطابع الشعب، 1958 م.##بکری، محمد ابن ابی السرور، الروضة المأنوسة فی اخبار مصر المحروسة، تحقیق و تعلیم: عبدالرزاق عیسی، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، 1997 م.##همو، المنح الرحمانیة فی الدولة العثمانیة و ذیله اللطائف الربانیة علی المنح الرحمانیة، دمشق: دارالبشائر، 1415ه‍/ 1995م.##تونسی، محمدبن عمر، تشحیذ الأذهان بسیرة بلاد العرب و السودان‏، تحقیق خلیل محمود عساکر و مصطفی محمد مسعد، قاهره: مکتبه الاسرۀ، 2007م.##جبرتی، عبدالرحمن بن حسن، عجایب الآثارفی التراجم و الأخبار، قاهره، مطبعة دارالکتب المصریة بالقاهرة، 1997م.##جیرار، ب.س، وصف مصر موسوعة الحیاة الاقتصادیة فی مصر فی القرن الثامن عشر الزراعة ـ الصناعات و الحرف ـ التجارة، ترجمه: زهیر الشایب، جزء اول، القاهرة، [بی‌نا]، [1978].##حامد مغیث، کمال، مصر فی العصر العثمانی 1798ـ1517 م، تقدیم رؤوف عباس، قاهره، مرکز الدراسات و المعلومات القانونیة لحقوق الانسان، 1997 م.##حلاق، حسان و صباغ، عباس، المعجم الجامع فی المصطلحات الأیوبیة و المملوکیة و العثمانیة ذات الأصول العربیة و الفارسیة و الترکیة، بیروت، دارالعلم للملایین، 1999 م.##دمرداشی، امیر احمد، الدرة المصانة، قاهره، المعهد العلمی الفرنسی للآثار الشرقیة بالقاهرة، 1989 م.##ذهنی، الهام محمد علی، مصر فی کتابات الرحالة الفرنسیین فی القرنین السادس عشر والسابع عشر، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1991 م.##رمضان، عبدالعظیم، الاسکندریة فی العصر الحدیث، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1993 م.##همو، مصر قبل عبدالناصر، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1995 م.## همو، تاریخ سواحل مصر الشمالیة عبر العصور، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2001 م.## شومان، محسن علی، «جمارک البهار فی مصرالعثمانیة»،الاجتهاد، عدد 33، خریف 1417.##شیال، جمال الدین، دراسات فی تاریخ الاسلامی، الاسکندریه، مکتبة الثقافة الدینیة، 2000 م.##صابان، سهیل، المعجم الموسوعی للمصطلحات العثمانیة التاریخیة، الریاض، مکتبة الملک فهد الوطنیة، 2000 م.##صمیدعی، زیاد حمد و الکیلانی، جمال‌الدین الفالح، تاریخ الدولة العثمانیة، فاس، المنظمة المغربیة للتربیة و الثقافة و العلوم، 2013 م.##عامر، محمود، «المصطلحات المتداولة فی الدولة العثمانیة»، دراسات تاریخیة، العددان 118ـ117 کانون الثانی ـ حزیران لعام 2012.##عبدالرحیم، عبدالرحیم عبدالرحمن، المغاربة فی مصر فی العصر العثمانی، تونس: منشورات المجلة التاریخیة المغربیة ودویان المطبوعات الجامعیة، 1982 م.##همو،الریف المصری فی القرن الثامن عشر، قاهره: مکتبة مدبولی، 1986م.##همو، فصول من تاریخ مصر الاقتصادی و الاجتماعی فی العصر العثمانی، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990 م.##عبدالله أبوالروس، خالد حامد السید،مدینة مصر القدیمة فی القرن السابع عشر المیلادی، قاهره: عمید کلیة الآداب ـ جامعة القاهرة، [بی‌تا].##عبدالمعطی، حسام محمد، العائلة و الثروة‌ـ البیوت التجاریة المغربیة فی مصرالعثمانیة، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2008.## علی عمر، سمیرة فهمی، إمارة الحج فی مصرالعثمانیة، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2001م.## فرید فتحی، محمد، فی جغرافیة مصر، الاسکندریه، دارالمعرفة الجامعیة، 2000 م.## کامل عبده، مصطفی، حکایة مصر و بلاد السودان فی العصر العثمانی، قاهره: الهیئة العامة لقصور الثقافة، 2014 م.## مخلوف، ماجدة، القانون الاداری لولایة مصر فی العهد العثمانی فی ضوء التشریع الاسلامی، قاهره: دارالافاق العربیة، 2008 م.## مهری کرکوکی، محمد، رحلة مصر و السودان، فجاله، مطبعة الهلال، 1332 ه‍.ق.##حنا، نللی، تجار القاهرة فی العصر العثمانی سیرة أبوطاقیة شاهبندرالتجار، ترجمه روءف عباس، قاهره: الدار المصریة اللبنانیة، 1997م.##هریدی علی، صلاح احمد، الجالیات الاروبیة فی الاسکندریة العثمانی، اسکندریه، دارالمعرفة الجامعیة، 1989 م.##همو، اللیبیون و حیاتهم الاقتصادیة و الاجتماعیة فی مصرالعثمانیة، مؤتمر العلاقات المصریة اللیبیة عبرالعصور، معهد الدراسات الإفریقیة ـ جامعة القاهرة، 2008م.##یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت: دار صادر، 1995 م.##- Barkan, Omer lutfi, XV ve XVI inci asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda zirai ekonominin hukuki ve mali esaslar, Istanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, 2001.##- Mikhail, Alan, Nature and empire in Ottoman Egypt: an environmental history, Cambridge: Cambrige university press, 2011.##

0 جایگاه مهاجران ایرانی در تاریخ‌نگاری منظوم عثمانی در عصر فتوح و شکوه (918ـ972ق) The Status of Iranian Immigrants in Ottoman Poetic Historiography during the Age of Glory (1512- 1566 AD) https://jhic.ut.ac.ir/article_66764.html 10.22059/jhic.2018.244714.653823 0 حکومت عثمانی در عصر اقتدار و شکوه، (دورۀ حکومت سلیم اول و سلیمان قانونی)، از جنبه‌های گوناگون به شکوفایی رسید. تحول و توسعه در زمینۀ ادبیات و تاریخنگاری یکی از جنبه‌های شکوفایی علمی در این دوره بود. نگارش آثار ادبی و تاریخی در این دوره افزایش یافت و گونه‌های ادبی جدیدی ایجاد شد. بنابر یافته‌های پژوهش حاضر، مهاجران ایرانی حاضر در قلمرو عثمانی، از جمله عوامل مهم در ایجاد این تحولات ادبی بودند. نخبگان مهاجر ایرانی، به‌شکل‌ رسمی و غیررسمی به خلق آثار منظوم تاریخی پرداختند. آنها ضمن سرایش شهنامه‌های عثمانی و ایجاد سبک ادبی جدید در تاریخنگاری عثمانی، به بزرگ‌نمایی حکومت عثمانی و افزایش مشروعیت آن کمک کردند و آثاری در مدح مقامات حکومتی و کوچک‌نمایی وقایع بحران‌آفرین در این دوره پرداختند. از این‌رو نخبگان منظومه‌سرای ایرانی در کنار دیگر نگارندگان تاریخ عثمانی، به تحول و پیشرفت تاریخنگاری عثمانی در عصر سلیم اول و سلیمان قانونی یاری رسانند؛ تحول و پیشرفتی که از جلوه‌های شکوه این حکومت در عصر اقتدار بود. 1 In its age of glory, which was coincided with the rule of selīm I and Süleymān the Magnificent, the Ottoman rule progressed in various aspects. The development of literature and historiography was one of these aspects which were accompanied with an increase in the number of historical works and creation of literary genres in this period due to several factors. This study shows that Iranian immigrants, whose number increased during this period, were one of these factors. Writing poetic historical works, these elites worked in this field in officials and non-official forms. Iranian immigrants wrote Ottoman Shahnamehs (the book of Ottoman kings) and created a new literary genre in Ottoman historiography which contributed to the legitimacy of the government. These activities show that Iranian poets alongside Ottoman historians helped evolution and development of Ottoman historiography during the rule of selīm I and Süleymān the Magnificent. This development was one of glorious and magnificent symbols of Ottoman government during the age of authority. 25 40 طاهر بابایی Taher Babaei دانش‌آموخته دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه تهران ایران taherbabaei@um.ac.ir تاریخنگاری و ادبیات عثمانی حکومت عثمانی سلطان سلیم اول سلیمان قانونی شاهنامه سرایی مهاجرت نخبگان ایرانی ادائی شیرازی، محمد، سلیم‌نامه ادائی شیرازی (شاهنامه سلیم‌خانی)، چاپ عدالسلام بیلگن، آنکارا: انتشارات بنیاد تاریخ ترک، 2007.##اوزجان، عبدالقادر، «تاریخ‌نگاری در دورۀ سلیمان قانونی»، در تاریخ‌نگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین: نصرالله صالحی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1391؛ ص 171ـ219.##اولیاچلبی، محمدظلی بن درویش،سیاحتنامه، طابعی احمد جودت، [استانبول]: اقدام مطبعه سی، 1314ـ1318ق.##اینالجق، خلیل، «پیدایش تاریخ‌نگاری عثمانی»، در تاریخ‌نگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین: نصرالله صالحی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1391؛ ص 51ـ73.##بابایی، طاهر، احمدرضا خضری و حسن حضرتی، «نقش کاتبان ایرانی در تحول و توسعۀ کتابت درباری عثمانی: دورۀ سلیم اول (حکـ : 918ـ926ق) و سلیمان قانونی (حک: 926ـ973ق)»،مجله مطالعات تاریخ اسلام، پژوهشکده تاریخ اسلام شمارۀ 33، تابستان 96.##برند، باربارا، هنر اسلامی، ترجمه مهناز شایسته‌فر، تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی، 1383.##بروسه‌لی، محمد طاهر، عثمانلی مولفلری، استانبول: مطبعه عامره، ج 1 و 2، 1333ق/ ج 3 1342ق.##بغدادی، اسماعیل باشا، هدیه العارفین اسماء المولفین و آثار المصنفین، بیروت: دارلاحیاء التراث العربی، [بی‌تا] (افست استانبول: 1951، 1955م).##بلر، شیلا و جاناتان بلوم، هنر و معماری اسلامی(2)، ترجمه یعقوب آزند، تهران: انتشارات سمت، 1388.##ثریا، محمد، سجل عثمانی یا خود تذکره مشاهیر عثمانی، [استانبول]: مطبعه عامره، 1308ق، 1311ق.##جلال‌زاده (قوجه نشانچی)، مصطفی چلبی، طبقات الممالک و درجات المسالک: Geschichte Sultan Suleyman Kanunis von 1520 bis 1557, oder, Tabakat ul-Memalik ve Derecat ul-Mesalik, ed. Peter Kappert, Wiesbaden, Franz Steiner Verlag GMBH, 1981##حاجی‌خلیفه کاتب چلبی، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، بیروت: دارالفکر، 1402ق/ 1982م.##حکیم‌شاه، محمد بن مبارک [محمد قزوینی]، بخش افزوده به ترجمه مجالس النفائس، (نوایی، امیرعلیشیر، تذکره مجالس النفایس (ترجمه حکیم شاه محمد قزوینی)، به اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: نشر منوچهری، 1363).##خواجه‌سعدالدین‌افندی، محمد، تاج‌التواریخ، [استانبول]: طبعخانه عامره، 1279ـ1280ق.##راشد محصل، محمدرضا، نام‌شناخت توصیفی منظومه‌های دینی فارسی، مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به نشر، 1389.##رفیق، احمد، عالملر و صنعتکارلر، ناشری ا. حلمی، استانبول: مطبعه اورخانیه، 1924م.##ریاحی، محمدامین، زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1390.##سلیمان‌زاده، علی‌رضا، «سلیم‌نامه ادائی شیرازی (شاهنامه سلیم خانی)»، کتاب ماه ادبیات، شهریور 1390، ش 167، ص 77ـ82.##سهی‌بک، ادرنه‌لی سهی، تذکره سهی (هشت بهشت)، چاپ محمد شکری، در سعادت [استانبول]: مطبعه آمدی، 1325ق.##ششن، رمضان، «مورخان عثمانی»، در تاریخ‌نگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین: نصرالله صالحی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1391؛ ص 263ـ380.##صولاق‌زاده، محمد همدمی چلبی، صولاق‌زاده تاریخی، استانبول: محمودبک مطبعهسی، 1297ق.##طاشکپری‌زاده، احمد بن مصطفی،تاریخ صاف، [بی‌جا]: ترقی مطبعهسی، 1287ق.##عالی‌افندی، گلیبولولی مصطفی، کنه‌الاخبار، چاپ عکس‌برگردان Ali, Gelibolulu Mustafa, Künhüʼl- Ahbar, Dördüncü rükn: Osmanlı Tarihi, C.I. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2009.##عبادی، مهدی، «بحران مشروعیت سلطنت سلیم اول و ارتباط آن با وقوع جنگ چالدران»، دوفصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه آزاد ـ واحد علوم و تحقیقات، ش 19، بهار و تابستان 1393، ص141ـ158.##عطائی، عطاءالله محمد بن یحیی نوعی‌زاده، ذیل الشقایق (حدائق الحقایق فی تکمله الشقائق)، [استانبول]: طبعخانه عامره، 1269ق.##قارصلی‌زاده، جمال‌الدین محمد، عثمانلی تاریخ و مورخلری مشهور به آیین ظرفاء، طبع احمد جودت، [استانبول]: اقدام مطبعه سی، 1314، 40.##قره‌چلبی‌زاده، عبدالعزیز‌افندی، روضه الابرار المبین بحقائق الاخبار، قاهره: مطبعه بولاق، 1248ق.##لطفی‌پاشا، تواریخ آل عثمان، چاپ کلیسلی‌معلم رفعت، استانبول: مطبعه عامره، 1341ق.##لطیفی (قسطمونیلی)، عبداللطیف چلبی، تذکره لطیفی، چاپ احمد جودت، [استانبول]: مطبعه اقدام، 1314ق.##نوریلدیز، سارا، «نخبگان ایرانی در خدمت سلطان عثمانی: تاریخ‌نویسی فارسی در دورۀ عثمانی (سده‌های دهم و یازدهم)»، در تاریخ‌نگاری و مورخان عثمانی، ترجمه و تدوین: نصرالله صالحی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1391؛ ص 221ـ245.##نیاترای، ایشتوان، «سومین وهله از کشمکش عثمانی ـ صفوی: جنگ ایدئولوژیهای سیاسی (1555ـ1578)»، در تاریخ پیوستگی فرهنگ ایران با فرهنگ زبان های ترکی در سده های 11ـ17، زیر نظر اوا. ام ژرمیاس، ترجمه عباسقلی غفاری فرد، تهران: امیرکبیر، 1386.##هیلن‌برند، رابرت، هنر و معماری اسلامی، ترجمه اردشیر اشراقی، تهران: روزنه، 1386.##ووسینیچ، وین، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمه سهیل آذری، کتابفروشی تهران با همکاری موسسه فرانکلین، تبریز، 1346ش.##Argunşah, Mustafa, “Türk Edebiyatında Selimnameler”, In Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Vol 4/ 8, Fall 2009, pp. 31-47.##Bilgen, Betül, “Kanuni Devrinde Yaşamış bir İranlı şairin gözüyle İstanbul”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, vol 39, no. 1-2, 1999.##Idem, İsmail ve Futuhati Süleymaniˋsi, (doktora tezi) Ankara: Ankara Üniversitesi, 1990.##Eroğlu, Zekeriya, Şehnameci Lokmanin Hüner-namesi, Yüksek lisans tezi, İstanbul: T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998.##Kınalızade, Hasan çelebi, Tezkiretüʼş şuˋara, haz. Aysun Sungurhan-Eyduran, Ankara: T. C. Kültür ve Turizm bakanlığı kütüphaneler ve yayımlar genel müdürlüğü, 2009.##Moshtagh Mehr, Rahman & Nihat Değirmenci, “Kanuni döneminde yazilan ve istanbul’daki sel felaketini anlatan bir mesnevi”, Doğu Araştırmaları: Doğu Dil, Edebiyat, Tarih, Sanat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, vol 1 , no. 9, 2012.##Müneccimbaşı, Ahmet Dede, Müneccimbaşı Tarihi(Sahaif- ül- Ahbar fi vakayi- ül a'sar), Arapça aslından türkçeleştiren İsmail Erünsal, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser- Kervan kitapcılık, 1974; (منجم باشی، صحائف الاخبار فی وقایع الاعصار)##Nur Yıldız, Sara, “Historiography. xi. Persian Historiography in the Ottoman Empire.” In Encyclopaedia Iranica, 12/ 403-411.##Tarım Ertuğ, Zeynep, “Hünername”, DİA, vol. 18.##Woodhead, Christine, “An Experiment in Official Historioghraphy: The Post of Şehnameci in the Ottoman Empire”, WZKM, Wien, No. 75. 1983, p.157-182.##Woodhead, Christine, “Şehnameci”, DİA, vol. 38.##Yazıcı, Tahsin, “Arifi Fethullah Çelebi”, DİA, vol. 3.##

0 گذار از نظام آموزشی سنتی به مدرن در قلمرو عثمانی مطالعه موردی: مدرسۀ صادقیۀ تونس Transition from Traditional to Modern Educational System in Ottoman Empire Case Study: (Tunisian Sadeghieh School) https://jhic.ut.ac.ir/article_66765.html 10.22059/jhic.2018.252245.653874 0 یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رویارویی فرهنگیِ تمدن اسلامی با تمدن جدید غرب، حوزه آموزش و نظام آموزشی بود که در بیشتر سرزمین‌های اسلامی در قالب شکل‌گیری و تأسیس مدارس جدید بروز کرد. دارالفنون عثمانی که به‌مثابه مجتمع آموزشی جامع در 1278/ 1862م تأسیس شد، عملا به الگویی مناسب برای بسیاری از ممالک اسلامی، به ویژه ایالات و ولایات عثمانی در این دوره تبدیل شده بود. سرزمین افریقیه که از اواخر سدۀ شانزدهم میلادی/ دهم هجری تحت الحمایه عثمانی قرار گرفته بود، از جمله اولین ایالاتی بود که به‌سبب نزدیکی سرزمینی و جغرافیایی در معرض مفاهیم و آموزه‌های مدرنیته قرار گرفت. از‌این‌رو، از اواخر سدۀ هجدهم میلادی/ دوازدهم هجری مسأله اصلاح نظام آموزشی به یکی از مسائل و دغدغه‌های حاکمان و عناصر اصلاح‌طلب افریقیه تبدیل شد و در نتیجه مدرسه عالی صادقیه با الگو گرفتن از دارالفنون استانبول تأسیس شد. این مدرسه با برنامه دقیق و سطوح مدون آموزشی، فارغ‌التحصیلانی را به جامعه افریقیه ارائه کرد که نقش مهمی در تحولات اجتماعی افریقیه در سدۀ نوزدهم و بیستم میلادی ایفا کردند. از این‌رو، یکی از دغدغه‌های اصلی استعمار فرانسه پس از سلطه بر تونس از سال 1881م/ 1298ق تضعیف یا به تعطیلی کشاندن این مدرسه بود. رهبران و پیشگامان جنبش استقلال طلبی در تونس، که منجر به استقلال این کشور از فرانسه در 1956م/ 1375ق گردید، از دانش آموختگان مدرسه عالی صادقیه بودند. 1 One of the most important areas of the cultural encounter of Islamic civilization with the new Western civilization was education and educational system which appeared throughout the Islamic territories in the form of new schools. With different goals, it was the favorite area to the colonialists and the western powers on the one hand, and the reformers of the Islamic world on the other hand. The Ottoman Academy (Dar Al-Fonoun), established as a comprehensive educational complex in 1862/1278 AD, was a suitable model for many Islamic lands and Ottoman provinces during this period. The Afriqia, becoming from the late 16th century under the protection of the Ottomans, was one of the first provinces to be exposed to the concepts and teachings of modernity due to the proximity of geographical boundaries. From the end of the eighteenth century (twelfth century AH), the reform of the educational system became one of concerns of the ruling and reformist elements of the land. The establishment of the Supreme Sadeghieh School was in the direction of the Dar Al-Fonoun in Istanbul. This school had a detailed curriculum and educated levels, and its educators had a profound effect on Afriqian social developments in the nineteenth and twentieth centuries so that one of the main concerns of French colonialism, following the domination of Tunisia from 1881 to 1298, was to weaken, or to close this school. Interestingly, many of the leaders and pioneers of the independence movement in Tunisia, which led to the independence from France from 1956 to 1956, were from the high school students at Sadeghieh. 41 55 عباس برومنداعلم Abbas Boroumand دانشیار گروه تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) ایران aboroomanda@yahoo.com استعمار فرانسه افریقیه دارالفنون استانبول نظام آموزشی عثمانی مدرسه صادقیه ابوالنصر، فضیل، رویارویی غرب‌گرایی و اسلام‌گرایی، ترجمه حجت‌ا... جودکی، تهران: انتشارات وزارت خارجه، 1378.##بالتا، پل، مغرب بزرگ از استقلال تا سال 2000، ترجمه عباس آگاهی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت خارجه، 1370.##برومنداعلم، عباس، بررسی تطبیقی جنبشهای اسلامی الجزایر و تونس (تباراندیشه‌ای و دگرگونی تاریخی)، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1392.##تونس عبرالتاریخ، باشراف خلیفه الشاطر، تونس: مرکز الدراسات و البحوث الاقتصادیه و الاجتماعیه، 2005.##تیمومی، الهادی، تاریخ تونس الاجتماعی (1881ـ1956)، صفاقس: دار محمدعلی الحامی، 2001.##ثعالبی، عبدالعزیز، تونس الشهیده، حمادی الساحلی، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1988.##جعیط، هشام، بحران فرهنگ اسلامی، سید غلامرضا تهامی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1381.##عبدالوهاب، حسن حسنی، خلاصۀ تاریخ تونس،حمادی الساحلی، تونس: دارالجنوب للنشر، 2001.##حجّی، لطفی، بورقیبه و الاسلام (الزعامۀ والامامۀ)، تونس: دارالجنوب للنشر، 2004.##زرکشی، ابوعبدالله محمد بن ابراهیم، تاریخ الدولتین الموحدیه و الحفصیه، تونس: نشر المکتبه العتیقه، 1966م.##زیدی، علی، الزیتونیون، دورهم فی الحرکۀ الوطنیه التونسیه (1904/1945)، صفاقس، کلیه الاداب و العلوم الانسانیه، 2007.##ژولیان، اندری، تاریخ افریقیا الشمالیه، محمد مزالی و البشیر بن سلامه، تونس: دارالتونسیه، 1978م.##ساحلی، حمادی، تراجم و قضایا معاصره، بیروت: دارالمغرب الاسلامی، 2005.##شنوفی، علی، الوزیر خیرالدین و معاصروه، قرطاج: بیت الحکمه، 1990.##کریکن، س. فان، خیرالدین و البلاد التونسیه، ترجمه بشیر بن سلامه، تونس و لیدن: دارسحنون و بریل، 1988.##لاپیدوس، ایرام،تاریخ جوامع اسلامی، ترجمه علی بختیاری زاده، تهران: اطلاعات، 1381.##ماتیل، الکساندر، دایرۀالمعارف ناسیونالیسم، ترجمه کامران فانی و محبوبه مهاجر، تهران: وزارت امورخارجه، 1383.##محجوبی، علی، جذور الحرکۀ الوطنیه التونسیه، عبدالحمید الشابی، قرطاج تونس: بیت الحکمه، 1999.##مونس، حسین، تاریخ و تمدن مغرب، ترجمه حمیدرضا شیخی، تهران: سمت، 1385.##ناصری طاهری، عبدالله، مقدمه‌ای بر تاریخ مغرب اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392.##وزان الفاسی حسن بن محمد، وصف افریقیا، عبدالرحمان حمیده، المملکه السعودیه، نشر مطابع جامعه محمد بن سعود، 1978م.##

0 ررویارویی سیاسی ـ مذهبی دولت عثمانی با صفویان (907ـ1003ه‍.ق/1501ـ1594م) Political-Religious Confrontation of the Ottoman State with the Safavids(907-1003 AH/1501-1594 AD) https://jhic.ut.ac.ir/article_66766.html 10.22059/jhic.2018.246188.653835 0 پس ازتشکیل دولت شیعیمذهب صفوی در آغاز سدۀ دهم/شانزدهم معادلات سیاسی در غرب آسیا برهم خورد. تفاوت مذهبی میان صفویان و عثمانیان، نارضایی دولت عثمانی از تشکیل دولتی نیرومند در شرق قلمرو خویش، تبلیغات مذهبی صفویان در قلمرو عثمانی، ادعای عثمانیان مبنی بر سروری جهان اسلام و اختلافات سیاسی میان دو دولت، رویارویی عثمانیان و صفویان را اجتنابناپذیر کرده بود. در فاصلۀ سال‌های 907ـ1003ه‍.ق/ 1501ـ1594م سیاست دولت عثمانی در برابر صفویان، حمایت از طریقتهای صوفیانۀ همسو با عثمانیان و رویارویی مستقیم نظامی با صفویان بود. دولت عثمانی در زمان سلطان بایزید دوم، جهت مقابله با صفویان، به درخواست توقف تبلیغات مذهبی در قلمرو عثمانی از طریق نامهنگاری با شاه اسماعیل و حمایت از طریقتهای صوفیانۀ همسو با خود، بسنده کرد. در زمان سلطان سلیم اول در کنار حمایت از طریقتهای صوفیانۀ همسو با عثمانیان و با بهرهگیری از فتواهای علمای عثمانی، رویارویی مستقیم نظامی با صفویان نیز در دستور کار قرار گرفت؛ سلطان سلیم بدین طریق توانست بحرانی که موجودیت سلطنتش را تهدید میکرد از میان بردارد. سیاست سلطان سلیم در برابر صفویان در دوره جانشینان وی نیز ادامه یافت. 1 In the early 10th/16th century, with the formation of the Shiite-Safavid government, political equations in Western Asia collapsed. The religious difference between the Safavids and the Ottomans, dissatisfaction of the Ottoman government's with the formation of a strong government in the east of its territory, the religious propaganda of the Safavids in the Ottoman territory, the Ottoman claims to the dominance of the Islamic world, and the political disagreements between the two states, inevitably led to a confrontation between the Ottomans and the Safavids. During the years 907-1003 AH / 1501-1594, the policy of the Ottoman government against the Safavids was supporting of the Sufi orders who were in line with the Ottomans and a direct military confrontation with the Safavids. The Ottoman Sultans and the Ulamas noticed the danger that threatened their place by safavids and confronted this threat. The Ottoman state during the reign of Sultan Bayezid II, wrote several letters to the Shah Isma'il, requesting the suspension of religious propaganda in the Ottoman territory, and then supporting the Sufi orders who were not in line with the Safavids. At the time of Sultan Salim I, along with the support of the Sufi orders who were in line with the Ottomans, and using the Ottoman Ulamas’ Fatwas, direct military confrontation with the Safavids was also on the agenda. Thus, Sultan Selim managed to eliminate the crisis that threatened his kingdom. Sultan Salim's policy against the Safavids continued during his successors. 57 76 محمدحسین صادقی Mohammad Hosein Sadeghi کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران ایران sadeghihossein1372@gmail.com حسن حضرتی Hasan Hazrati دانشیار دانشگاه تهران ایران hazrati@ut.ac.ir اسماعیل اول صفوی بایزید دوم سلیمان قانونی سلیم اول دولت صفوی دولت عثمانی مراد سوم ابن کمال (کمال پاشازاده)، احمد بن شمسالدین، خمس رسائل فی الفرق و المذاهب، چاپ سید باغجوان، قاهره: دارالسلام للطابعه و النشر و التوزیه و الترجمه، 1425.##ابنالحنبلی، رضیالدین محمد بن ابراهیم بن یوسف الحلبی، درّالحببفیتاریخأعیانحلب، چاپ محمود حمد الفاخوری و یحیى زکریا عبّارۀ، دمشق: منشورات وزارۀ الثقافۀ، 1972.##ابوبکر بن عبدالله، تاریخ عثمان پاشا، شرح لشکرکشی عثمانی به قفقاز و آذربایجان(تصرف تفلیس، شروان و تبریز) 986ـ993 هجری قمری، چاپ یونس زیرک، ترجمه، مقدمه و توضیحات و پیوستها نصرالله صالحی، تهران: طهوری، 1392.##اسپناقچی پاشازاده، محمد عارف، انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، چاپ رسول جعفریان، قم: دلیل ما، 1389.##افندی، خواجه سعدالدین، تاجالتواریخ، استانبول: مطبعه عامره، 1279ـ1280.##امامی خویی، محمدتقی، تاریخ امپراتوری عثمانی، تهران: سمت، 1395.##انصاری قمی، حسن، «تحلیلی از ادبیات فقه سیاسی علما در دولت‌های عثمانی و صفوی»، کتاب ماه دین، شهریور و مهر 1384، ش95ـ96، صص 4ـ15.##اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران: کیهان، 1368.## اینالجیق، خلیل، امپراتوری عثمانی(عصر متقدم 1300 تا 1600)، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران: بصیرت، 1394.##بدلیسی، ادریس، سلیمشاهنامه، رساله دکتری به اهتمام حجابی قیرلانقیج، آنکارا: دانشگاه آنکارا، انستیتوی علوم اجتماعی، 1995م.##پارسادوست، منوچهر، شاه اسماعیل اول پادشاهی با اثرهای دیرپای در ایران و ایرانی، بیجا، شرکت سهامی انتشار، 1375.##پورگشتال، هامر، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه میرزا زکی علیآبادی، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: زرین، 1367.##تتوی، قاضی احمد؛ قزوینی، آصف خان، تاریخ الفی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی، 1382.##ترکمان، اسکندر بیگ، تاریخ عالمآرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1382.##جهانگشای خاقان، به کوشش الله دتا مضطر، اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان،1364##حسینی، خورشاه بن قباد، تاریخ ایلچی نظام شاه، چاپ محمدرضا نصیری و کوئیچی هانهدا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379.##دورسون، داود، دین و سیاست در عثمانی، ترجمه منصوره حسینی و داود وفایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1381.##رحیملو، یوسف، «چالدران، جنگ»، دبا، ج 19، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: انتشارات دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، صص 225ـ234.##روملو، حسن بیگ، احسن التواریخ، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران: بابک، 1357.##صولاقزاده، محمد همدمی چلبی، تاریخ صولاقزاده، استانبول: محمود بک مطبعهسی، 1297.##طاشکپری زاده، احمد بن مصطفی، الشقائق النعمانیه فی علماء الدوله العثمانیه، بیروت: دارالکتب العربی، 1395.##عاشق پاشازاده، احمد، تواریخ آل‌عثمان (عاشق پاشازاده تاریخی)، استانبول: مطبعه عامره، 1332.##عالمآرای صفوی، مصحح یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1350.##عبادی، مهدی، «بحران مشروعیت سلیم اول و ارتباط آن با وقوع جنگ چالدران»تاریخ و تمدن اسلامی، بهار و تابستان 1393، ش 19، صص 141ـ158.##همو، «مواضع مدرسیان عثمانی در قبال مساله تشیع در آناتولی و یورش یاووز سلیم به ایران»، تاریخ و فرهنگ، سال چهل و هشتم، بهار و تابستان 1395، ش 96، صص 52ـ27.##همو، نقش مدارس در سیاست مذهبی دولت عثمانی (دوره کلاسیک: قرون8ـ10/14ـ16)، رساله دکتری، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی، بهمن 1391.##فریدون بیگ، احمد، منشآت السلاطین، استانبول: مطبعه عامره، 1274.##گوگچه، جمال، قفقاز و سیاست امپراتوری عثمانی، ترجمه وهاب ولی، تهران: وزارت امور خارجه، 1373.##منصوری، فیروز، رازهایی در دل تاریخ، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.##Ahmet Dede, Müneccimbaşı, Müneccimbaşı Tarihi, çev: İsmail Erunsal, İstanbul, 1974, C.2.##Allouche, Adel, Osmanlı-Safevi İlişkileri Kökenleri ve Gelişimi, Çev: Ahmed Emin Dağ, İstanbul, Anka Yayınları, 2001.##Celal-zade Mustafa, Selim-Name, Hazırlayanlar: Ahmet Uğur ve Mustafa Çuhadar, Ankara, kültür Bakanlığı, 1990.##Ekinci, Mustafa, “Yavuz Sultan Selim Döneminde Osmanlı-Safevi İlişkileri”, Türkler,C.9, Ankara, 2002, SS.831-858.##Gündüz, Tufan, Son Kızılbaş Şah İsmail, İstanbul, Yeditepe Yayınevi, 2010.##Karaca, Behset, “Safevî Devleti'nin Ortaya Çıkışı ve II. Bayezid Dönemi Osmanlı-Safevî İlişkiler”, Türkler, c.9. Ankara, 2002, SS.759-779.##Kılıç, Remzi, Kanuni Devri Osmanlı-İran Münasebetleri, İstanbl, Kültür Sanat Yayıncılık, 2006.##Küçükdağ, Yusuf, “Measures Taken by the Ottoman State against Shah İsmail's Attempts to Convert Anatolia to Shia”, Uniiversity of Gaziantep Journal of Social Sciences,7(1), 2008, PP, 1-17.##Nesibli, Nesib, “Osmanlı-Safevi Savaşları, Mezhep Meselesi ve Azerbaycan”, Türkler, Ankara, 2002, C.6 Ankara, 2002, SS.1570-1580.##Ocak, Ahmet Yaşar, “Balım Sultan”, DİA,C.5, SS.17-18.##Idem, “Bektaşılik”, DİA, c.5, SS.373-379.##Sarıkaya, M.Saffet, “DİNİ VE SİYASİ BAKIMDAN OSMANLI-İRAN MÜNASEBETLERİ”, Türk Kültürü, Sayı 363, Yıl XXXI, SS.406-422.##Shaw, Stanford Jay, History Of The Ottoman Empire And Modern Turkey, Vol.1, Cambridge University Press, 1976.##Sümer, Faruk, Safevi Devletini Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerin Rolü, Ankara, Güven Matbaası, 1976.##Tansel, Selahattin, Yavuz Sultan Selim, Millı Gitim Basimevi, Ankara: 1969.##Tekindağ, Şehabeddin, “Yeni Kaynak ve Vesıkaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selimin İran Seferi”, Tarih Dergisi XVII/22(1968), 49-78.##

0 لوایح انتقادی میرزامحبعلی‌خان ناظم‌الملک در ردّ ادعاهای ارضی نمایندگان عثمانی Mirza Moheb’Ali Khan’s Critical Treaties https://jhic.ut.ac.ir/article_66768.html 10.22059/jhic.2018.246550.653836 0 روابط ایران و عثمانی، در سدههای متمادی، بسیار پرفراز و نشیب و همراه با جنگ و صلح بود. توسعهطلبی ارضی در مرزهای شرقی، سیاست ثابت دولت عثمانی بود. با انعقاد عهدنامۀ دوم ارزنهالروم (1263/1847)، جنگ‌های متعدد و طولانی پایان یافت و مقرر شد اختلافها به‌ویژه دربارۀ مرزها در کمیسیونهای تحدید حدود و از راه مذاکره حل و فصل شود. با الویت دیپلماسی به جای جنگ، فصل جدیدی در روابط دو دولت آغاز شد. فصلی که هنوز مطالعۀ بایسته دربارۀ آن صورت نگرفته است. نوشتار حاضر می‌کوشد تا نشان دهد که مأموران عثمانی چون درویشپاشا و خورشیدپاشا چگونه در کمیسیونهای تحدید حدود می‌کوشیدند توسعهطلبی ارضی دولت عثمانی را در شکل و قالب دیگری دنبال کنند. میرزامحبعلیخان با نگارش لوایح انتقادی، ماهیت اهداف نمایندگان عثمانی را روشن ساخت و به نقد و ردّ ادعاهای ارضی آنها پرداخت. پژوهش حاضر با روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، با تکیه بر اسناد و منابع اصیل به این پرسشها پاسخ میدهد که ادعاهای ارضی نمایندگان عثمانی بر چه پایه و اساسی استوار بود؟ و نقد و ردّ ادعاهای آنها از سوی نمایندۀ ایران تا چه حد منطقی و مستدل بود؟ 1 The Ottoman emirate in Anatolia, from the beginning of its formation to becoming a powerful government, and then a great empire, experienced many wars. The war for the conquest and expansion of the territory was the ultimate goal of the Ottomans. The Ottomans in the eastern borders repeatedly attacked Iran's territory. The occurrence of numerous wars and the conclusion of various treaties is one of the hallmarks of the relationship between Iran and Ottoman for several hundred years. The territorial expansion of the eastern borders was a constant policy of the Ottoman Empire. With the conclusion of the second Erzerum treaty, long and numerous wars ended and, it was decided to be solved the disagreements especially on contested territories through negotiation and delimitation commissions. Therefore, a new chapter in the relationship between the two governments began. A chapter that has yet not been studied. The present paper seeks to show that Ottoman boundary commissioners such as Dervish Pasha and Khorshid Pasha how tried to pursue the Ottoman territorial expansion in a different forms. Mirza Moheb’Ali Khan by writing critical treaties clarified the nature of the objectives of the Ottoman representatives and criticized and refuted their territorial claims. The present research, using historical method and descriptive-analytical approach, relying on first-hand sources and documents answers these questions: What was the basis of the territorial claims of the Ottoman representatives? How reasonable was the criticism and refutation of their claims by representative of Iran? 77 95 نصرالله صالحی Nasrollah Salehi استادیار دانشگاه فرهنگیان ایران salehi.nasr@gmail.com ایران و عثمانی تحدید حدود خورشید‌پاشا درویش‌پاشا میرزامحبعلی‌خان ناظم‌الملک آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی، 2535.##بروسهلی محمد طاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول: 1342.##پوش، والتر، «مرز چیست؟ ترسیم نقشۀ کردستان میان عثمانیها و صفویه»، مندرج در تاریخ پیوستگیهای فرهنگ ایران با فرهنگ زبانهای ترکی در سدههای 11ـ17، گردآوری اوا ام. ژرمیاس، ترجمۀ عباسقلی غفاری فرد، ص 253ـ268، تهران: امیرکبیر 1386.##چریکوف، سیاحتنامۀ مسیو چریکوف، ترجمۀ آبکار مسیحی، چاپ علی‌اصغر عمران، تهران: خوارزمی، 1358.##خورشیدپاشا، تحدید حدود ایرانیّه مأموریتیله فی 28صفر سنۀ 65 ]12[ و فی 11 کانون سنۀ 64 ]12[ تاریخنده طرف دولت علیهدن اعزام بیورلمش اولان متوفی درویشپاشا ایله برلکده بولنان انقره والیسی اسبق متوفی خورشیدپاشا طرفندن قلمه النمش اولان لایحه‌در، محمودبک مطبعهسی، درسعادت 1300.##درویشپاشا، دولت علیّه ایله ایران بیننده اولان حدودک لایحهسیدر، مطبعۀ عامره، استانبول: 1287.##همو، لایحۀ تحدید حدود ایران و عثمانی، ترجمه از ترکی عثمانی: میرزاجهانگیرخان ناظم‌الملک مرندی یکانلو، کتابخانۀ ملی، نسخۀ خطی، ش. 17965.##سامی، شمس الدین بن خالد،قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول: 1306ـ1316.##صالحی، نصرالله، «ایران در متون و منابع عثمانی (آثار سلیمان عزّی افندی)»، گزارش میراث، دورۀ دوم، ص68ـ73، ش 67ـ66، س8، آذر ـ اسفند 1393.##همو، «میرزامحبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو: دولتمردی ناشناخته از عصر ناصری»، فصلنامه تاریخ ایران، شماره 18 (5/76)، ص 145ـ172، تابستان ـ پاییز 1394.##همو، اسنادی از روند انعقاد عهدنامۀ دوم ارزنهالروم (1264ـ1258)، تهران، ادارۀ انتشار دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، 1377.##محمد ثریا، سجل عثمانی یا تذکره مشاهیر عثمانیه، استانبول: 1308ـ1315.##مشیرالدوله تبریزی، میرزاجعفرخان، رسالۀ تحقیقات سرحدیه، خطی، مجلس، ش 2775.##ناظمالملک مرندی یکانلو، میرزامحبعلیخان، مجموعۀ رسائل و لوایح تحدید حدود ایران و عثمانی، تصحیح و پژوهش: نصرالله صالحی، تهران: طهوری، 1395.##همو، میرزامحبعلیخان، لایحه، عکس نسخۀ خطی متعلق به محمد گلبن و نیز نسخۀ ملی به شمارۀ 5/18025.##همو، لاحقه، عکس نسخۀ خطی متعلق به محمد گلبن و نیز نسخۀ ملی به شمارۀ 5/18025.##همو، تذئیل، عکس نسخۀ خطی متعلق به محمد گلبن و نیز نسخۀ ملی به شمارۀ 5/18025.##Fener, Alpaslan. Hadd-i Hudud-ı Saltanat-ı Seniyye: Derviş Paşa’nın Tahdid-i Hudud-ı İraniye Adlı Eseri Işığnda Osmanlı-İran Sınırı, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2015.##Derviş Paşa, Hadd-i Hudud-ı İraniyeye Me’mûr: Derviş Paşa’nın Lâyihası, Çevrimyazı: Fatih Gencer, Ankara, 2016.##Aykun, İbrahim, Erzurum Konferansi (1843-1847) ve Osmanlı-İran Hudut Antlaşması, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Erzurum 1995.##Hurşid Paşa, Mehmed, Seyahatname-ı Hudud, Çevrimyazi: Alaattin Eser, İstanbul, 1997.##Ateş, Sabri, The Ottoman-Iranian borderlands: making a boundary, 1843-1914, Cambridge University Press 2013.##Türk Ansiklopedisi, Ankara, 1971, Vol. XIII- XIX.##

0 مکتوبی از پاریس: مصطفی‌فاضل پاشا و نقد ساختار قدرت در عثمانی An Egyptian Prince as a Critic of Ottoman Political Structure: Mustafa Fazıl Paşa and His ‘‘Paris’ten Bir Mektup’’ https://jhic.ut.ac.ir/article_66769.html 10.22059/jhic.2018.244918.653826 0 در دورۀ سلطنت محمود دوم و عصر تنظیمات، زمینه‌ برای شکل‌گیری نسلی از متفکران تجددخواه عثمانی موسوم به نوعثمانیان فراهم شد که آرای انتقادی خود علیه دولت را صورت‌بندی کردند. الگوی بدیلی که نوعثمانیان برای شیوۀ حکومت عرضه کردند، آبشخور غربی داشت و در مقایسه با اصلاحاتی که تا آن زمان پیشنهاد شده بود، وجوه متمایز معینی داشت. یکی از چهره‌های برجسته‌ای که در شکل‌گیری و تأثیرگذاری جریان فکری نوعثمانیان نقش پررنگی ایفا کرد، مصطفی‌فاضل‌پاشا، شاهزادۀ منتقد مصری بود. وی در نامه‌ای به سلطان عبدالعزیز، ساختار اقتصادی و سیاسی دولت عثمانی را به پرسش گرفت. محتوای این نامه که به «مکتوبی از پاریس» شهرت یافته است، از دو منظر قابل بررسی است؛ نخست نقد ساختار اقتصادی و سیاسی عثمانی و دوم ارائۀ راهکارهایی چون ضرورت الگوگیری از غرب، بسط «حریت» و پذیرش حکومت مشروطه یا به‌تعبیر آن‌ روزگار «نظام سربستانه». در این مقاله کوشش شده است تا از طریق تحلیل انتقادی محتوای این نامه در زمینۀ تاریخی و گفتمانی نگارش آن، ابعادی از تلاش متفکران نوعثمانی در جهت نقد ساختار قدرت و ارائۀ الگوی بدیل سیاسی بررسی شود. 1 Under Sultan Mahmud II who ushered in the Tanzimât, favorite conditions were prepared for a new generation of Ottoman intellectuals- Young Ottomans- who formulated critical ideas against the Ottoman despotic rule. One important figure of Young Ottomans was Mustafa Fazıl Paşa, an Egyptian prince, whose supports were very helpful for developing of this reformist movement. This paper touched at an important aspect of Fazıl Paşa’s political career, namely his famous Maktub, and aims to use this important document in order to shed lights on this critical situation of Ottoman Empire, as well as the authors’ reformist ideas. The paper is organized into three parts; in the first one the critical aspects of the Letter is surveyed; the second one deals with the positive aspects of its and in the final part, an analytical appraisal of its content is made. 97 115 توران طولابی Tooran Toolabi استادیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان ایران toolabi.t@lu.ac.ir تنظیمات مصطفی‌فاضل پاشا مکتوبی از پاریس نظام سربستانه نوعثمانیان آدمیت، فریدون، اندیشه ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار، تهران: خوارزمی، چاپ سوم، 1385.##آقچورا، یوسف، سه طرز سیاست، رساله‌ای در اندیشه سیاسی اواخر عثمانی، ترجمه رسول عربخانی، تهران، پردیس دانش، 1392.##اینالجق، خلیل،امپراتوری عثمانی، عصر متقدم 1300 تا 1600، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران: بصیر، 1388.##حضرتی، حسن، مشروطه عثمانی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1389.##حضرتی، حسن و توران طولابی، «علی سعاوی و اندیشه پارلمانتاریسم در امپراتوری عثمانی»، پژوهش‌نامه‌ی تاریخ اسلام، سال اول، شماره چهارم، زمستان 1390، صص 57ـ68.##رئیس‌نیا، رحیم،ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، تهران: ستوده، 1374.##شاو، استانفورد جی و ازل کورال، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ترجمه محمود رمضان‎زاده، مشهد: آستان قدس رضوی، 1370.##عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی خاورمیانه و شمال آفریقا، تهران: نشر پاپیروس، 1368.##کین‌راس، پاتریک بالفور، قرون عثمانی، ترجمه پروانه ستاری، تهران، کهکشان، 1377.##کمال، نامق، «اصول مشورت حقنده مکتوبلر»: مقالات سیاسیه و ادبیه، استانبول، 1911.##لوئیس، برنارد، ظهور ترکیه نوین، ترجمه محسن‌علی سبحانی، تهران: اطلاعات، 1381.##مصطفی‌فاضل‌پاشا، پارسدن بر مکتوب، درسعادت: ارتین آصادوریان مطبعه‌سی، 1326 ق.##حریت غزته‌سی، نومرو 1، 14 ایلول 1285.##مخبر غزته‌سی، نسخه 19؛ نسخه 20؛ نسخه 22.##Ağaoğlu, Ahmet(1930), Serbest İnsanlar Ülkesinde, İstanbul, Sanayii Nefise Matbaası.##Atay, Neşet. Halil, “Ali Suavi kendine göre”, İstanbul Mecmuası, sayı 25-30, 1944-45.##Berkes, Niyazi. The development of secularism in Turkey, London: C. Hurst & Co, 1988.##Buzpınar, Tufan, “Mustafa Fazîl Paşa”, İslâm Ansiklopedisi (İA), 31. Cilt, İstanbul, 2006, ss. 300-301.##Çadırçı, Musa(1991), “Namık Kemal'in sosyal ve ekonomik görüşleri”, OTAM, sayı 2, Ankara, , 1991, ss. 47-48.##Davison, Roderic H. Reform in Ottoman Empire(1856-1876), Princeton University Press, 1963.##Deringil, Selim, “legitimacy structure in the Ottoman state: The reign of Abdulhamid II(1876-1909) ”, IJMES, Vol. 23, No. 3(Aug, 1991).##Güneş, İhsan, Türk Parlamento Tarihi, Meşrutiyet Geçiş Süresi: I ve II Meşrutiyet, Ankara: T.B.M.M. Vakfi Yayınları, 1996.##İpek, Nedim, “1877-1878 Osmanlı Rus savaşı”, Türkler Ansiklopedisi, Cilt 13.##Karpat, Kemal. Studies on Ottoman social and political history; selected articles and essays, Brill, 2002.##Karal, Enver Ziya. Osmanlı tarihi, VI. Cilt, Islahat Fermani Devri (1856-1861), Ankara: Türk Tarih Kürümü, 8. Baskı, 2007.##Karal, Enver Ziya. Osmanlı tarihi, VII. Cilt, Islahat Fermani Devri (1861-1876), Ankara: Türk Tarih Kürümü, 8. Baskı, 2007.##Karal, Enver Ziya. Osmanlı tarihi, VIII. Cilt, Birinci Meşrutiyet ve İstibdat devirlrei(1876-1907), Ankara: Türk Tarih Kürümü, 8. Baskı, 2007.## Karal, Enver, Ziya, “Gülhane Hatt-ı Hümayununda batının etkisi”, Belleten, Cilt XXVIII, Ekim, sayı 112, 1964.##Kemal, Namık, Rüya, ss. 251-256, in: Kaplan, Mehmet, Engingün, Inci, Birol, Emel(1993). Yeni Türk Edebiyati Antolojisi II, İstanbul, 2.baskı, Marmara Üniversitesi.##Kili, Suna. Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri, Senedi İttifaktan Günümüze, Ankara, Kurtuluş Ofset Basımevi, 1982.##Kuran, Ercumend. “La politique d’Abdulhamid II dan la crise d’Orient (1876-1878)”, Revue d’histoire modern et contemporaine(1954), T. 27e, No. 1, Aspects de la crise d’Orient(1875-1878), Jan- Mar, 1980.##Lettre du prince Moustapha Fazil - Pacha a sa majesté Abul Aziz Sultan de Turquie, Le Caire: Imprimerie de L’institue Français D’archéologie Orientale, 1940.##Mardin, Şerif. The genesis of Young Ottoman thought, Syracuse University Press, 2000.##Menemencioğlu, Nermin, “Namık Kemal abroad: A Centenry”, MES (Middle Eastern Studies), Vol. 4, No. 1(Oct., 1967).##Milgrim, Michael R, “An Overlooked Problem in Turkish-Russian Relations: The 1878 War Indemnity”, IJMES (International Journal of Middle East Studies), Vol. 9, No. 4 (Nov., 1978).##Nergis Yılmaz Aydoğdu, İsmail Kara, Namık Kemal Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri - Bütün Makaleleri 1, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.##Pamuk, Şevket, “The Ottoman Empire in “Great Depression” of 1873- 1896”, JEH (The Journal of Economic History), Vol. 44, No. 1(1984).##Sançar, Nejdet, “Ziya Paşa'nın eserleri ve eserlerinin çeşitli basımları”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, Cilt. 7, sayı 1, ss. 1-14.##Siler, Abdurrahman, “Namık Kemal'ın iktisadi görüşleri”, TA(Türkler Ansiklopedisi), Cilt 14, ss. 656-664.##Temperley, Harold (1933), “British policy towards parliamentary rule and constitutionalism in Turkey (1830-1914)”, CHJ (Cambridge Historical Journal), Vol. 4, No.2.##Ziya Paşa, Rüya, ss. 109-128, in: Kaplan, Mehmet, Engingün, Inci, Birol, Emel(1993). Yeni Türk Edebiyati Antolojisi II, İstanbul, 2.baskı, Marmara Üniversitesi.##Zürcher, Erik. J, Turkey, A modern history, New York, Tauris, 1997.##

0 یوسف آقچورا و بنیان‌های فکری تُرک‌گرایی Yusuf Akçura and the Intellectual Roots of Turkism https://jhic.ut.ac.ir/article_66770.html 10.22059/jhic.2018.247334.653847 0 یوسف آقچورا (1876ـ1935م/ 1293ـ1353ق) از مهم‌ترین چهره‌های فکری‌ ـ‌ سیاسی در تاریخ معاصر ترکیه است که نقش اثرگذاری در تکوین و گسترش ملی‌گرایی ترک و ایدۀ پان‌ترکیسم نزد عثمانیان ایفا کرد و به یکی از معماران فرهنگیِ جمهوری ترکیه بدل شد. پژوهش حاضر ضمن بررسی بنیان‌های آرای آقچورا دربارۀ ترک‌گرایی، به اهمیت مضامین و مفاهیم ناسیونالیستی و مارکسیستی در این چارچوب پرداخته است. بر این اساس ترک‌گرایی به مثابه ابزاری مطلوب برای تحقق اهداف فرهنگی، سیاسی و اجتماعی آقچورا در گذارِ جوامع مسلمان از جهان سنّتی به جهان مدرن ترسیم شده است. آقچورا نه یک ناسیونالیست قوم‌گرا بلکه متفکر‌ـ‌کنش‌گر تجددگرایی بود که درصدد ارائۀ نقشۀ راهی برای نوسازی جوامع ترک‌زبان مطابق با الگوی اروپا محورِ نو‌سازی برآمد. 1 Yusuf Akçura (1876-1935) is one of the most important political figures in contemporary history of Turkey and a prominent ideologue of Turkism/ Pan-Turkism. He played a key role in the development of the Turkish nationalism and the idea of Pan-Turkism among the Ottomans and later on became one of the cultural architects of the Kemalist Turkey. This research, while analyzing the roots of Akçura's idea about Turkism, has focused on the importance of Nationalist and Marxist concepts and themes in his view. For Akçura, Turkism was considered as a tool for realizing his cultural, political and social goals for transition of the Muslim traditional societies to the modern world. Akçura was not an ethno-nationalist but an intellectual-activist who sought to present a roadmap for the modernization of the Turkic Muslim societies in accordance with the Eurocentric modernization model. 117 132 علی کالیراد Ali Kalirad استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران ایران kalirad@ut.ac.ir سوده پورمجیدیان Sudeh Purmajidian کارشناس ارشد تاریخ گرایش آسیای مرکزی و قفقاز، دانشگاه تهران ایران poormajidian@.ut.ac.ir ترک‌گرایی مارکسیسم ملی‌گرایی نوسازی یوسف آقچورا آقچورا، یوسف، سه طرز سیاست، ترجمۀ رسول عربخانی، تهران، پردیس دانش و شیرازه کتاب، 1389.##همو ، «ملیت فکری و ملت محاربه‌لری»، تورک یوردی، س2، ش9، 1328.##همو، معاصر آوروپاده سیاسی و اجتماعی فکرلر و فکری جریانلر، استانبول، مطبعۀ عامره، 1339.##بیات، کاوه،پان‌ترکیسم و ایران، تهران، پردیس دانش و شیرازه کتاب، 1387.##Berk, Ercüment, “Yusuf Akçura ve Fikirleri”, Türkiyat Arşatırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], No. 59, pp. 479-509, 2017.##Akçura, Yusuf, “Ta Kendim Yahut Defter-i A’mâlim” in Hatıralarım, Ankara, Hece, 2005.##Gökalp, Ziya, Bütün Eserleri, Vol. 1, İstanbul: YKY, 2007.##Georgeon, François, Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri: Yusuf Akçura 1876-1935, translated by Alev Er, Ankara, 1986.##Karpat, Kemal, The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Oxford University Press, 2001.##Nadolski, Dora J., The Etatist Turkish Republic and Its Political and Socio-economic Performance from 1980-1999, University Press of America, 2008.##Barlas, Dilek, Etatism and Diplomacy in Turkey: Economic and Foreign Policy Strategies in an Uncertain World 1929-1939, BRILL, 1998.##