0 رسم اجازه نویسی در سنت تعلیمی هنرخوشنویسی عثمانی: تحلیل ساختار و محتوای اجازه‌نامه‌ها Permission Letter (Ijazat Nameh) in the Teaching Tradition of Ottoman Calligraphy: Its Structural and Content Analysis https://jhic.ut.ac.ir/article_67569.html 10.22059/jhic.2018.256390.653888 0 در سنت تعلیمی خوشنویسی عثمانی رسمی وجود داشته که به «اجازه نامه»، «اذن نامه» یا «اهلیت نامه» شناخته می‌شود. این رسم ظاهراَ فقط در خوشنویسی عثمانی رواج داشت. بر اساس این رسم شاگرد قطعه‌ای را به خط نسخ، ثلث یا نستعلیق می‌نوشت و آن را به رؤیت استاد یا استادانی می‌رساند و استادان نیز غالبا با خطی موسوم به «خط اجازه» و با الفاظی به عربی آن را تأیید می‌کردند. افزون بر بررسی مفهوم اجازه و خاستگاه آن در این سنت تعلیمی، پژوهش درباب ساختار و محتوای اجازه‌نامه‌ها و شناخت خط موسوم به خط اجازه، اندازه اجازه‌نامه‌ها، عبارت‌های اجازه و محل رقم اجازه برای شناخت بهتر این رسم لازم است که این نوشتار آن را بر عهده دارد. 1 In the teaching tradition of Ottoman calligraphy, there was a custom known as "Ijazat Nameh", "Idhn Nameh" or "Ahliyat Nameh". This custom was apparently only prevalent in the Ottoman calligraphy. According to this custom, the apprentice wrote a piece in naskh, thuluth, or Nasta’liq script, and s/he brought it to the sight of one or more professors, and professors also often confirmed it by a script called "authorization script" ( Ijazah script). In addition to examining the concept of permission ( Ijazah ) in this teaching tradition and its origin, research on the structure and content of permission letter (Ijazat Nameh) and the recognition of a script called " Ijazah script", the size of Ijazat Namehs, permission terms and the place penned by master as permission, are required to better understand this custom. And this is what this article is to undertake. 143 170 فریبا پات Fariba Pat استادیارگروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه الزهرا ایران faribapat@yahoo.com سنت تعلیمی خوشنویسی اجازه نویسی اجازه‌نامه اذن‌نامه اهلیت‌نامه خط اجازه بختیار، مظفر، سند اجازه در خوشنویسی، کتاب ماه هنر، تهران،شماره 69ـ70، 1383.##برک، سلیمان، خوشنویسان استانبول، ترجمه ثریا منیری و مهدی قربانی، ویراستار حمیدرضا قلیچ‌خانی، تهران، بهار1396.##خطیب بغدادی، احمد، الکفایه فی علم الروایه، به کوشش احمد عمر‌هاشم، بیروت، 1406ق/ 1986م.##خطیب بغدادی، احمد، "الاجازه للمعدوم و المجهول" مجموعه رسائل فی علوم حدیث، به کوشش صبحی بدری سامرایی، مدینه، بی‌تا.##خطیبی، عبدالکبیر و سجلماسی، محمد، شاهکارهای خطاطی اسلامی، ترجمه مژگان جایز و محمدرضا عبدالعلی، تهران، هنر نو، 1393.##ذاکری، مصطفی، "سندی گرانبها در خطاطی عثمانی" نشر دانش، سال 16، شماره 4، تهران، زمستان، 1378.##روان‌جو، احد، پژوهشی در " اجازه نامه" یا "اذن نامه" در قلمرو هنر خوشنویسی، نشریه هنرهای زیبا ـ هنرهای تجسمی، تهران، شماره 50، تابستان 1391.##شیمل، آنماری، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد، 1368.##فضائلی، حبیب، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، اصفهان، انتشارات مشعل، 1362.##فیروزآبادی، قاموس.##مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، 1380.##مدیرشانه‌چی، کاظم، «اجازه» در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، 1373.##میرخلف، سیدکمال، «آیین اجازه در میان خوشنویسان ترکیه»، گلستان هنر، شماره، 4، تهران، تابستان 1385.##نووی، محیی‌الدین یحیی بن شرف، التقریب و التیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر فی أصول الحدیث، تحقیق و تعلیق محمد عثمان الخشت، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الأولی، 1405 ه‍ ـ 1985م.##Blair, Sheila S, “The Ottomans in Anatolia, the Balkans, and the Eastern Mediterranean” in Islamic Calligraphy Edingburgh Universit, 2007.##Derman, M, Ugur, “The Art of Calligraphy in the ottoman Empire” in Foundation for Science Technology and civilization, 2007.##Derman,CICEK, “The art of illumination in the Ottoman Empire” in History of the Ottoman State, Society and Civilization, edited by Ekmeleddin Ihsanoglu, Istanbul, 2002.## Karimzadeh tabrizi, Mohammad Ali, Ijazat Nameh, The most unique and precious document in ottoman calligraphy, London, 1999.##

0 کرامیان و اوضاع اجتماعی خراسان در دورۀ غزنویان The Karrāmiyya and Social Situation of Khurasan during the Ghaznavid Period https://jhic.ut.ac.ir/article_67570.html 10.22059/jhic.2018.250001.653863 0 فرقۀ کرامیه که از سده سوم هجری پدیدار شد، در دوره غزنویان، تحت تأثیر عواملی چند، رشد کرد و در حیات اجتماعی خراسان تأثیر گذاشت. در این مقاله ضمن بازکاوی دلایل و عوامل رشد کرامیه، پیامدهای اجتماعی حضور آنها در خراسان در دوره غزنویان بررسی شده است. پایگاه اجتماعی کرامیان و بحران مشروعیتِ حکومت غزنوی در ابتدای قدرت‌یابی آن سلسله، زمینه همکاری میان کرامیان و غزنویان را فراهم ساخت. پیشوایان کرامی با استفاده از نهادهای اجتماعی ـ آموزشی نظیر مدرسه و خانقاه، به تبلیغ مذهب خود پرداختند و با انتشار عقاید خود در میان بازرگانان، پیشهوران و کارگزاران حکومتی، عملاً نظام قشربندی اجتماعیِ خراسان را در هم شکسته و برای تصاحب منابع اقتصادی و اجتماعی و دست‌یابی به مناصب اداری به رقابت با پیروان سایر مذاهب و گروههای متنفذ در خراسان پرداختند؛ این رقابت موجب شکل‌گیری نخستین محنه مذهبی در تاریخ خراسان شد. 1 The Karrāmiyya sect, which emerged in the third century AH, grew in the Ghaznavid period as a result of several factors, and affected the social life of Khurasan. This papaer investigates the social consequences of the Karrāmiyya’s activities in Khurasan during the time of Ghaznavid Sultans, and reviews the causes and factors of the growth of them. This article shows that the social status of Karrāmiyya as well as the crisis of the legitimacy of the Ghaznavid rule during the time of Sultan Mahmūd provided the basis for their cooperation. Using social-educational institutions such as school and khanakah, Karrāmiyya’s leaders propagated their sect and published their sect among the groups of businessmen, and government agents. In fact, the system of social stratification of Khurasan was broken by Karrāmiyya and they competed with the followers of other religions and influential groups in Khurasan to seize economic resources, social and administrative positions. This competition led to the creation of the first religious requisition in the history of Khurasan. 171 198 محسن رحمتی Mohsen Rahmati دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان ایران rahmati.mo@lu.ac.ir میترا روشنی Mitra Roshani دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه لرستان ایران meet39375@gmail.com حنفیان خراسان شافعیان شیعیان غزنویان کرامیان آیدنلو، سجاد، «کرامیه و شاهنامه»،مطالعات ایرانی دانشگاه کرمان، شماره18، ص1ـ8، پاییز 1389.##ابن اثیر، عزّالدین علی، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر، 1386ق.##ابنجوزی، ابوالفرجعبدالرحمن، المنتظم فی التاریخ الملوک والامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتبه العلمیه، 1412ق.##ابن‌حبان، المجروحین من المحدثین، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، ریاض: دارالصمیعی، 2000.##ابنحوقل، ابوالقاسم محمد، صورةالارض، تحقیق کرامرز، لیدن: بریل، 1967.##ابن فندق (علیبنزید بیهقی)، تاریخ بیهق، چاپ احمد بهمنیار، تهران: فروغی، 1317.##ابنکثیر،اسماعیلبنعمر، البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر، 1407ق.##ابنمنور، محمدبنسعید، اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی‌سعید، چاپ محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: آگاه، 1381.##اسفراینی، ابوالمظفر، التبصیرفیالدین، تحقیق کمال یوسف الحوت، بیروت: عالم الکتب، 1403ق.##باسورث، ادموند کلیفورد، «ظهور کرامیه در خراسان»، ترجمه اسماعیل سعادت، معارف، سال5، شماره3 (پیاپی 15) (صص127ـ139)، آذر ـ اسفند1367.##بغدادی، ابومنصورعبدالقاهر، الفرق بین الفرق، بیروت: دارجیل و دارالآفاق الجدیده، 1408.##همو، الملل و النحل، تحقیق آلبرت ن. نادر، بیروت: دارالکتب،1970.##بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبه الهلال، 1421ق.##بلخی، احمد بن سهل، البدء و التاریخ، تحقیق سمیر شمس، بیروت: دارصادر، 1431 ق.##بیهقی، ابوالفضلمحمدبنحسین، تاریخ بیهقی، چاپ علیاکبرفیاض، تهران: علمی، 1374.##پرهیزکار، ذبیح الله، کرامیه و نقش آنان در تحولات فکری و سیاسی ـ اجتماعی خراسان، پایان‌نامه کارشناسیارشد رشته تاریخ، دانشگاه تربیت مدرس، 1377.##تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: پدیده خاور، 1366.##ثنائی، حمیدرضا، «اثرسطح معیشتی و طبقاتی پیروان مذاهب در نیشابور بر تأسیس مدارس در سده‌های 4 تا 6 ق»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال7، شماره 25، صص117ـ144، زمستان 1395.##جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمه تاریخ یمینی، چاپ جعفر شعار، تهران: علمی فرهنگی، 1374.##جورقانی، حسین بن ابراهیم، الاباطیل و المناکیر و الصحاح و المشاهیر، تحقیق عبدالرحمن عبدالجبار الفریوایی، ریاض: اداره البحوث الاسلامیه و الدعوه و الافتاءبالجامعه السلفیه بنارس، 1983.##چراغ، شهناز، فرقه کرامیه در دوره غزنویان، پایان‌نامه کارشناسیارشد رشته تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، 1386.##چیت‌ساز، محمدرضا، «فرقه‌های کرامیه»، معارف، س10، ش 2ـ3 (پیاپی 31ـ32)، صص 82ـ106، آبان 1373.##حدود العالم من المشرق الی المغرب، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: طهوری،1362.##حصنی، تقی‌الدین ابوبکر، دَفعُ شُبه من شَبَّه و تَمَرّدَ و نسب ذلک إلی السید الإمام الأحمد، تحقیق محمد زاهد بن الحسن الکوثری، قاهره: مکتبه الازهریه للتراث، بی‌تا.##ذهبی، شمس‌الدین، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنووط و دیگران، بیروت: مؤسسةالرسالة، 1403.##رازی، سیدمرتضی بنداعی، تبصرهالعوام فی معرفه مقالات الانام، چاپ عباس اقبال، تهران: اساطیر، 1383.##رازی، محمد بن عمر، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، تحقیق علی سامی النشار، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1982.##ربیع، علی‌نامه، با مقدمه محمد رضا شفیع کدکنی و محمود امیدسالار، تهران: میراث مکتوب با همکاری کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، موسسه مطالعات اسماعیلیه، 1388.##رحمتی محمدکاظم، «پژوهشی درباره کرامیان»، هفت آسمان، سال4، شماره 2، صص 118ـ143، تابستان 1387.##همو، «چند نسخه خطی باقی مانده از یک مدرسه کرامیة نیشابور»، آینه میراث، سال4، شماره1 (پیاپی32)، صص167ـ177، بهار 1385.##سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، تحقیق عبدالله عمر البارودی، بیروت: دارالجنان، 1409ق.##سبکی عبدالوهاب بنعلی، طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیه، 1992.##سمرقندی، اسحاق بن محمد، ترجمه سواد الاعظم، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348.##شعبان، م. ا، فراهم آمدن زمینه زمینه‌های سیاسی و اجتماعی نهضت عباسیان در خراسان، ترجمه پروین ترکمنی آذر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1386.##شفیعی‌کدکنی، محمدرضا، «نخستین تجربههای شعر عرفانی در زبان پارسی» در مجموعه مقالات درخت معرفت: جشن نامه استاد عبدالحسین زرینکوب، به کوشش علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، 1376.##همو، قلندریه در تاریخ، تهران: سخن، 1387.##همو، «روابط شیخ جام با کرامیان عصرخویش»، مجلهزبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت معلم تهران، سال 3، شماره 6، 7، 8، صص 29ـ50، پاییز 1373 و بهار 1374.##شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و نحل، ترجمه افضلالدین صدرترکه اصفهانی، تصحیح و تحشیه سید محمدرضا جلالی نایینی، تهران: چاپخانه تابان، 1335.##صابی، ابوالحسین هلال بن محسن، التاریخ (الجزء الثامن)، ضمیمه تحفه الامراء فی التاریخ الوزراء، بیروت: مطبعه الاباء السیوعیین، 1904.##عتبی، ابونصر محمد عبدالجبار، تاریخ الیمینی و هامشه الفتح الوهبی علی شرح تاریخ العتبی، مصر: بولاق، 1286 ق.##عنصری، احمد بن حسن، دیوان اشعار، تصحیح یحیی قریب، تهران: بی‌نا، 1323.##فان اس، یوسف، «متونی درباره کرامیه»، ترجمه احمد شفیعیها، معارف، سال9، شماره 1 (پیاپی 25)، (صص34ـ118)، فروردین ـ تیر 1371.##فارسی، عبدالغافربناسماعیل، المنتخب من السیاق، تصحیح محمدکاظم المحمودی، قم: جماعت مدرسین حوزه علمیه، 1362.##همو، المختصرمن کتاب السیاق لتاریخ نیسابور، تحقیق محمد کاظم المحمودی، تهران: میراث مکتوب، 1384.##فصیح خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محمود فرّخ، مشهد: باستان، 1339.##قرشی عبدالقادر بن محمد، جواهر المضیّه فی طبقات الحنفیه، تحقیق عبدالفتّاح محمد الحلو، ریاض: دار احیاء الکتب العربیه، 1413.##قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، تصحیح جلالالدین حسینی اُرموی، بیجا: بینا، 1331.##کلباسی اشتری، حسین، «نگاهی به احوال و اقوال فرقه کلامی کرامیه»، پژوهشهای فلسفی و کلامی، سال4 ش 3ـ4، صص 88ـ104، پاییز و زمستان 1382.##گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین الاخبار (تاریخ گردیزی)، تصحیح عبدالحی حبیبی تهران: دنیای کتاب، 1363.##مالامود، مارگارت، «سیاست بدعتگذاری درخراسان»، ترجمه لقمان سرمدی، کیهان اندیشه، سال14، شماره 84، صص 55ـ70، خرداد ـ تیر 1378.##مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، احسنالتقاسیم فی معرفه الاقالیم، تحقیق محمد مخزوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق.##نسفی، ابو حفص عمر بن احمد، القند فی معرفه علماء سمرقند، تحقیق یوسف الهادی، تهران: میراث مکتوب، 1378.##نفیسی، سعید، تعلیقات بر تاریخ بیهقی، تهران: کتابخانه سنایی، 1332.##نیشابوری، ابوعبدالله الحاکم، تاریخ نیشابور، تلخیص و ترجمه محمدبنحسن الخلیفه النیشابوری، چاپ بهمن کریمی، تهران: کتابخانه ابن‌سینا، 1337.##وکیلی، هادی و انسیه حسینی شریف، «حیات اجتماعی و فرهنگی کرامیه طی سده‌های 4تا 7»، تاریخنامه ایران بعد از اسلام، سال2، شماره 3، صص133ـ154، پاییز و زمستان 1390.##یاقوت حموی، ابوعبدالله شهاب‌الدین، معجمالبلدان، تحقیق ووستنفلد، بیروت: دارصادر، 1995.##Bosworth, Clifford Edmund, “Karrāmiyya”, Encyclopaedia of Islam, new edition, vol.4 (pp. 667-69), 1997.##Idem, “The Early Islamic History of Ghūr,” Central Asiatic Journal 6, pp. 116-33, 1961.##Idem, The Transition from Ghaznavidto Seljuq Rule in The Islamic East, Phd Thesis, University of Edinburgh, 1961.##Bulliet, Richard. W,The Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History, Cambridge, Mass, 1972.##Idem, “The Political-religious history of Nishapur in the eleventh century”, in Islamic Civilization 950-1150, Editor: D. S. Richards, Oxford, Brono Cassirer Publishers, 1973.##Çift Salih, “İlk Dönem Tasavvuf Klasikleri Tarafından İhmal Edilen Bir Zühd Hareketi: Kerrâmiyye”, T.C.ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, İLÂHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, Cilt: 17, Sayı: 2, (s. 439-462), 2008.##Margoliouth, D.S, “Karrāmiyya,” Encyclopaedia of Islam,first edition, vol.2 (pp.819-820), 1927.##Utas, Bo, “Mānistān and Xānaqāh,” in Papers on Honour of Professor Mary Boyce, 2 vols., Acta Iranica 24-25, Leiden, II, pp. 655-64, 1985.##Zysow, Aron, “Karrāmiyya”, Encyclopaedia of Iranica, Vol. XV, pp. 590-601, 2011.##

0 بازتاب اندیشه‌های حنفیان اهل سنت و جماعت خراسان در کتاب گزیده ابونصر خانقاهی Reflection of the Sunni HanafisIdeas in the Book Gozideh, written by Abu Nasr Khānqāhī https://jhic.ut.ac.ir/article_67571.html 10.22059/jhic.2018.244135.653821 0 ابونصر طاهر بن محمد خانقاهی از واعظان و حکیمان بزرگ میانه سدۀ ششم هجری است. نوشته‌های او و القابی که بدان خوانده شده است، نشان دهندۀ جایگاه بلند علمی و معرفتی اوست. با این همه، آگاهی ما از باورهای کلامی و فقهی او محدود و تا حدی آشفته است. گاه او را شافعی مذهب و گاه کرامی دانستهاند. در این مقاله، با استخراج اندیشههای کلامی و اعتقادی ابونصر از کتاب گزیده و بررسی زمانه و زیست بوم وی، کوشش شده است، اندیشههای کلامی وی واکاوی شود. نگارنده در این پژوهش می‌کوشد تا نشان ‌دهد که گرچه مایه‌هایی از اندیشههای اشعری و کرامی در عقاید ابونصر خانقاهی یافت می‌شود، اما نمیتوان وی را اشعری مذهب یا دارای عقاید کرامی دانست، بلکه باید او را از معتقدان به مکتب «حنفیان اهل سنت و جماعت» به شمار آورد. 1 Abū Naṣr Tāhir ibn Muhammad Khānqāhī is one of the greatest preachers and wise men of Khurasan. He lived in the middle of the 6th (AH) century in City of Sarakhs. Our knowledge of his theological and jurisprudential ideas is limited and confused. He is regarded sometimes as a follower of Shāfiʼī's thoughts and sometimes as a follower of Karrāmiyya sect. In this article, author, tries to study the historical and geographical environment of Khānqāhī and his book Gozideh and to throw light on his theological ideas. The result of the research shows that although the traces of Ashʻarīte and Karrāmiyya thoughts can be found in Abū Naṣr, but he cannot be regarded as a follower of Ashʻarī or Karrāmiyya, but he can be regarded as a follower of “Hanafīs of Sunna and Jamāʻat”. 199 217 رضا عشقی گنبکی Reza Eshghi کارشناس ارشد ادبیات فارسی ایران r.eshghi.g@gmail.com ابونصر خانقاهی اشاعره حنفیان اهل سنت و جماعت کتاب گزیده کرامیه ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، بیروت، دارالفکر، 1415 قمری.##ابن عساکر،تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری، دمشق، دارالفکر، 1399 قمری.##اسفراینی، طاهربن محمد، التبصیرفی الدین، بیروت، عالمالکتب، الطبعة الاولی، 1983میلادی.##اشعری، علی بن اسماعیل، الابانه عن اصول الدیانه، چاپ بشیر محمد عیون، دمشق، 1999 میلادی.##ـــــــــــــــ ، مقالات الاسلامیین و اختلاف مصلین، بتحقیق الشیخ محمد محی الدین عبدالحمید، قاهره، نشره مکتبه النهضه المصریه، 1369 قمری.##اصطخری، ابواسحق ابراهیم، المسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1367 شمسی.##امین، سید محسن، أعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، جلد5، 1406 قمری.##انصاری، احمد بن عبداللـه، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، نشر فروغی، جلد۱، 1362شمسی.##بشری، جواد، «کتاب و کتاب پژوهشی»، آینه پژوهش، فروردین و اردیبهشت، شماره 109، پابرگ1، تهران،1387شمسی.##بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق وبیان فرقه ناجیه منهم، به کوشش محمد محیالدین عبدالحمید، قاهره، 1328 قمری.##بهار، محمدتقی، سبک شناسی: تاریخ تطور نثر فارسی‌، تهران، نشر زوار، جلد2، 1387شمسی.##پاکتچی، احمد، «ابوالقاسم حکیم» در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد6، 1373شمسی.##ــــــــــــــ ، «ابوحنیفه»، در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،جلد5، 1373شمسی.##ـــــــــــــ ، «تاریخ فرق و مذاهب کلامی در ایران» در تاریخ جامع ایران، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد14، 1373شمسی.##پورجوادی، نصرالله، «تصوف یا حکمت؟ گزینش عنوان برای کتابی بی‌نام»، نشریه نامۀ بهارستان، سال دوازدهم، دفتر 18ـ19، 1390شمسی.##تمیمی السمعانی، بن سعد عبدالکریم بن محمد بن منصور، الانساب، به اهتمام الشیخ عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، قاهره، مکتبه ابن تیمیه، 1983میلادی.##تمیمی البستی، محمد بن حبان بن احمد ابی حاتم، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن هند، طبع دایرة المعارف العثمانیه، الطبعة الاولی،1973میلادی.##جام، شیخ احمد، انس التائبین، تصحیح علی فاضل، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1350 شمسی.##جامی، نورالدین عبدالرحمن، نفحات الانس من حضرات القدس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، نشر کتابفروشی محمودی، جلد۱، 1390شمسی.##جلال محمد موسی، نشاه الاشعریه و تطورها، بیروت، دارالکتاب البنانی، 1982 میلادی.##حدود العالم من المشرق الی المغرب، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، کتابخانه طهوری، 1362شمسی.##حسنی رازی، سید مرتضی بن داعی، تبصرةالعوام فی معرفه مقالات الانام، تصحیح: عباس اقبال، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، 1364شمسی.##حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر، اخبار امرا و پادشاهان سلجوقی (زبده التواریخ)، ترجمه: رمضان علی روح الاهی، تهران، ایل شاهسون، 1380 شمسی.##حکیم سمرقندی، ابوالقاسم اسحاق بن محمد، السواد الاعظم، به اهتمام عبدالحی حبیبی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1392شمسی.##خانقاهی، ابونصر طاهر بن محمد، گزیده در اخلاق و تصوف، به کوشش ایرج افشار، شرکت تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1374شمسی.##ــــــــــــ ، گزیده در اخلاق و تصوف، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه نشر و ترجمه کتاب، 1347شمسی.##ـــــــــــ ،گزیده، نسخهی خطی به زبان فارسی موجود در کتابخانهی گوتینگن (آلمان) به شماره1/4633؛ میکروفیلم نسخه، در دانشگاه تهران به شماره1/4633ف موجود است.##ــــــــــ ،گزیده، نسخهی خطی به زبان فارسی موجود در کتابخانهی شخصی خلیل الرحمان داوودی (پاکستان ـ لاهور)؛ میکروفیلم نسخه در کتابخانه شخصی عارف نوشاهی به شماره85 موجود است.##ــــــــــ ، گزیده، نسخهی خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانهی دانشگاه دولتی بایرن (آلمان)؛ میکروفیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3366ـ ف [فیلمها ف:2ـ131] موجود است.##ــــــــــ ،گزیده، نسخهی خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانه ملی وین (اتریش)؛ میکرو‌فیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3317ـ ف [فیلمها ف:2ـ121] با عنوان «گزیدۀ عاشقان» موجود است.##ـــــــــــ ،گزیده، نسخهی خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانه دانشگاه اوپسالا (سوئد)؛ میکروفیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3306ـ ف [فیلمها ف: 2ـ118] با عنوان «گزیدۀ نامه» موجود است.##راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بی‌جا، انتشارات کتب ایران، بی‌تا.##رحمتی، محمدکاظم، «پژوهشی دربارۀ کرامیه»، در نشریه کتاب ماه دین، سال چهارم، شمارۀ هفتم، 1380شمسی.##سلمی، ابو عبدالرحمن، ذکر النسوۀ المتعبدات الصوفیّات، به اهتمام دکتر محمود محمد الطنحاحی، القاهره، مکتبه الخانجی، الطبعه الاولی، 1413قمری.##سروش، عبدالکریم، «احیاء علوم الدین» در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد7، 1377شمسی.##شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، دگردیسیهای یک ایدئولوژی، تهران، انتشارات سخن، 1387شمسی.##شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفه، 1404قمری.##صفا، ذبیخ الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، نشر فردوس، جلد3، 1369شمسی.##طوسی، ابوعلی حسن (خواجه نظام الملک)، سیرالملوک (سیاست نامه) به اهتمام: هیوبرت دارک، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1347 شمسی.##عطاردی، شیخ عزیزالله، سیری در کتابخانههای هند و پاکستان، تهران، انتشارات عطارد، چاپ اول، 1376شمسی.##علوی بلخی، ابوالمعالی محمد بن نعمت، بیان الادیان، تصحیح: محمد تقی دانشپژوه، با همکاری قدرت الله پیشنماز زاده، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، 1376شمسی.##غزالی، ابوحامد محمد، احیاء علوم‌ الدین‌، هیات محققان، حلب، دارالوعی ۱۴19ق‌/۱۹98م‌.##فخر رازی، محمد بن عمر، کتاب المحصل، چاپ حسین اتای، قاهره،1911 میلادی.##فرمانیان، مهدی، فرق تسنن، قم، نشرادیان، 1357شمسی.##قبادیانی مروزی، ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو، سفرنامه، تصحیح: محمد دبیر سیاقی، تهران، نشر زوار، 1335شمسی.##قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، مصحح:میر جلال الدین محدث، تهران، بینا، 1358شمسی.##مادلونگ، ویلفرد، فرقه اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ2، 1381شمسی.##محمد بن منور، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، به کوشش محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات آگه، جلد1و2، 1366شمسی.##مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه: استاد کاظم مدیر شانهچی، مشهد، انتشارات آستان قدس، چاپ هفتم، 1395شمسی.##مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، لیدن، 1906میلادی.##مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ،قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة بیتا.##منتخب رونق المجالس و بستان العارفین و تحفه المریدین، تصحیح احمد علی رجایی بخارائی، تهران، انتشارات دانشگاه 1354 شمسی.##نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، کتابفروشی فروغی، جلد1، 1344شمسی.##

0 مصادره اموال کارگزاران حکومتی در ایران دوره اسلامی تا پایان صفویان The Confiscation of the Property of the Officials in Islamic Iran (up to the End of Safavid Period) https://jhic.ut.ac.ir/article_67572.html 10.22059/jhic.2018.249979.653862 0 در سنت اسلامی، مصادره اموال صاحب‌منصبان متخلف، دست‌کم از زمان خلیفه دوم چونان تنبیهی اداری به کار گرفته می‌شده است، این شیوه با وجود چنین کارکردی، به سرعت به یکی از راههای کسب درآمد در دولتهای مسلمان بدل شد. در پژوهش حاضر ضمن بررسی تحولات مفهوم مصادره، حوزه کاربردی این اصطلاح، به ویژه در محدوده قلمرو دولتهای حاکم بر ایران تا پایان عصر صفوی بررسی شده است. نویسندگان کوشیده اند از میان گزارشهای ناظر بر انواع مصادره‌هایی که در ایران دور‌ه اسلامی روی داده، تاریخچه ای از مصادره اموال کارگزاران دولتی ترتیب دهند و درضمن آن نشان دهند که مصادره در ساختارهای معطوف به تأمین مالی این دولتها به عنوان یک منبع درآمدِ دست‌کم تکمیلی و قابل پیش‌بینی و برنامه‌پذیر، سخت محل توجه بوده است. 1 The confiscation of delinquent official's properties as an administrative punishment started from the beginning of Islamic era and certainly, Umar's reign. Regardless of such function, this practice became one way of acquiring income for Muslim rulers. In this survey, besides investigating the conceptual changes of confiscation, the practical domain of the term has been inquired in Iran at the Islamic period up to the end of Safavid era. From the concerned data about confiscations exerted in Islamic Iran, the authors try to present the history of official's confiscation, and show that confiscation has usually been considered as a complementary programmable income source. 219 238 مهدی قربانی حصاری mehdi Qorbani hesari دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران ایران mg.hesar@yahoo.com قنبرعلی رودگر Qanbarali Roudgar استادیار، گروه تربیت حرفه‌ای، دانشگاه فرهنگیان ایران a_roodgar@yahoo.com ابراهیم موسی پور بشلی Ebrahim Mousapour Besheli استادیار گروه تاریخ اجتماعی، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ایران ایران eifsocialhistory@yahoo.com هادی عالم‌زاده Hadi Alemzadeh استاد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران ایران hd.alemzadeh@gmail.com تاریخ اقتصادی ایران دوره اسلامی مصادره اموال منابع مالی حکومتهای ایرانی

0 مالیات مُکوس (ضرائب گمرکی) در مصر دوره والیان (19ـ254 ق) Mukus Tax in Eguption Wāliyān Era (640-868 CE) https://jhic.ut.ac.ir/article_67574.html 10.22059/jhic.2018.224537.653739 0 مکوس (ضرائب گمرکی)، مالیات ویژه واردات و صادرات کالاهای تجاری، یکی از منابع مهم مالی دوره والیان (19ـ254 ق) مصر بود. در دوره حاکمیت والیان مسلمان، مالیات مکوس، متأثر از قوانین مالیاتی مصر دوره بیزانسی، در شمار مالیات‌های رایج پذیرفته شد و با تغییر و تحولاتی تداوم یافت. والیان برای بهره‌برداری بیشتر از عوائد صادرات و واردات، در رونق تجارت خارجی و ایجاد بنادر و رونق آن‌ها می‌کوشیدند. در این نوشتار، بر اساس منابع متقدم، با روش توصیفی تحلیلی، قوانین مرتبط با مکوس در دوره والیان مصر و چگونگی تأثیر آن بر نظام اقتصادی مصر بررسی شده است. 1 Mukus tax (customs duty), a type of special tax on the import and export of commercial goods, was an important financial resource for governors in Egypt (19-254 AH/ 640-868 CE). The Mukus tax initiated by the Byzantine tax law of Egypt was adopted and applied in a modified form under the Muslim governors’ rule. The governors tried to capitalize on the proceeds of import and export, improve foreign trade and set up ports and to make them economically prosperous. Drawing on earlier sources, the study will examine the law associated with Mukus tax under Egyptian governors, the similarity of the mucus system with other systems like ʿushūr and how it affected Egypt’s economic system. 239 248 بهرام کارجواجیرلو Bahram Karju کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل‌اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران ایران bahramkarju93@gmail.com نگار ذیلابی Negar Zeilabi استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران ایران n.zeilabi@gmail.com تجارت مصر دوره والیان مالیات مصر اسلامی عاشر ماکِس مکوس آزادی، فیروز، تاریخ سیاسی و اجتماعی مصر، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1394ش.##ابنعبدالحکم، ابوالقاسم عبدالرحمنبن عبدالله، فتوح مصر و اخبارها، لیدن: 1920م.##همو، فتوح مصر و المغرب، بیجا: مکتبه الثقافه الدینیه، 1415ق.##ابنمماتی، أسعد بن مهذب، کتاب قوانین الدواوین، چاپ عزیز سوریال عطیه، قاهره: مکتبه المدبولی، 1411ق.##ابوحبیب، سعدی، القاموس الفقهی لغه و اصطلاحا، دمشق: دارالفکر، 1408ق.##ابوعبید، قاسمبن سلام الهروی،الاموال، چاپ، محمد خلیل هراسی، بیروت: دارالفکر، 1408ق.##ابویوسف، یعقوببن ابراهیم،کتاب الخراج، المطبعه السلفیه، 1396ق.##بستانی، فواد افرام، فرهنگ ابجدی، تهران: اسلامی، 1375ش.##بلاذری، ابوالحسن احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت: دارالمکتبه الهلال، 1998م.##بلوی، ابو محمد عبداللهبن محمد،سیره احمد بن طولون، چاپ محمد کرد علی، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه، بیتا.##جاحظ، ابوعثمان عمروبن بحر،الحیوان، چاپ محمد باسل، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1424ق.##حموی، یاقوت، معجمالبلدان، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1383ش.##رزاز، حسن، السیاحه الدینیه فی مصر، قاهره: دارالبقا، 1420ق.##ریس، ضیاءالدین،خراج و نظامهای مالی دولتهای اسلامی، ترجمه فتحعلی اکبری، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1373ش.##ریطی، ممدوح عبدالرحمن،دور القبایل العربیه فی صعید مصر منذ فتح الاسلامی حتی قیام الدوله الفاطمیه و اثرها فی نواحی، قاهره: مکتبه مدبولی، بیتا.##زبیدی، محمد بن محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت: دارالفکر، 1414ق.##سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.##شعیب، علی عبدالمنعم، المختصر فی تاریخ مصر، قاهره: الطبعه الاولی، دار ابنزیدون، بیتا.##طبری، محمدبن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث، 1967م.##طناحی، طاهر احمد، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367ش.##عزب، خالد، الفسطاط، النشاه، الازدهار، الانحسار، قاهره: الطبعه الاولی، دارالافاق، 1418ق.##فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.##قدامه، ابنجعفر، الخراج و صناعه الکتابه، بغداد: دارالرشید للنشر، 1981م.##قلقشندی، احمد بن عبدالله، صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء، چاپ محمد حسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه، بیتا.##کاشف، سیده اسماعیل، مصر فی فجرالاسلام من الفتح العربی الی قیام الدوله الطولونیه، قاهره: دارالفکر العربی، 1947م.##همو، مصرفی عصر الولاه من الفتح العربی الی قیام الدوله الطولونیه، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1988م.##کندی مصری، محمدبن یوسف،تاریخ ولاه مصر، بیروت: موسسه الکتب الثقافه، 1407ق.##گروهمان، آدلف،اوراق البردیه العربیه، تحقیق: حسن ابراهیم حسن، ترجمه عبدالصمد حسن، قاهره: دارالکتب المصریه، 1412ق.##ماوردی، علیبن محمد، الاحکام الاسلطانیه، تعلیق: محمد خالد الفقی، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، 1406ق.##محمود، حسن احمد، دراسات فی السیاسه العامه للدوله الامویه فی مصر، قاهره: دارالنهضه العربیه، 1990م.##همو، مصر الاسلامیه منذ الفتح العربی حتی قیام الدوله الفاطمیه، قاهره: دارالفکرالعربی، 1422ق.##مخزومی، علیبن عثمان، کتاب المنهاج فی علم خراج مصر، چاپ کلود کاهنی و یوسف راغب، قاهره: دارالکتب، 1986م.##مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، قاهره: مکتبه المدبولی، 1411ق.##مقریزی، تقی الدین...، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الاثار، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.##موسوی، سیدجمال، تشکیلات اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، 1393ش.##موسی، حسین یوسف،الافصاح، بیروت: مکتب الاعلام الاسلامی، 1410ق.##نویری، شهاب الدین احمدبن عبدالوهاب، نهایه الارب فی فنون الادب، قاهره: دارالکتب و الوثائق القومیه، 1423ق.##Grohmann, Arabic Papyri. Vol. III.##J. Jomier. "Fustat", Encyclopedia of islam, new edition, leiden.##N. H. Baynes, the Byzantine Empire, H. U. Londen##

0 عوامل مؤثر بر گسترش شهری فسطاط تا تأسیس قاهره Factors Affecting the Urban Extension of Fustat's City and Cairo establishment (20-358 AH) https://jhic.ut.ac.ir/article_67575.html 10.22059/jhic.2018.244017.653820 0 ورود فاتحان مسلمان به مصر موجب تحولات بسیاری در این سرزمین شد. ساخت یا توسعه شهر فسطاط در همجواری باب الیون در شمال شرقی ساحل رود نیل توسط فاتحان مصر یکی از این تحولات در حوزه شهرسازی اسلامی بشمار می‌آید. صرف نظر از علل دوام و بقای این شهر، هدف مقاله پیش رو یافتن پاسخ این مسئله اساسی است که عوامل گسترش و توسعه‌ی شهری فسطاط از بدو تأسیس به سال 20 تا روی کارآمدن فاطمیان (358) چه بوده است؟ بررسی‌های تاریخی نشان داده است که موقعیت جغرافیایی ژئوپلتیکی و همجواری با کانون شهری باب الیون در شمال شرقی مصر و رشد فزایندۀ نیروی انسانی به علت ورود قبایل متعدد عربی و نیروهای جهادگر مسلمان و ضرورت اسکان آنها برای تداوم عملیات نظامی در سرزمین‌های مجاور، عاملی تعیین کننده برای گسترش شهری فسطاط به حساب می‌آمد. علاوه بر این لزوم تشکیل مرکزیتی دینی و سیاسی در قالب دارالاماره‌ها و مساجد و یا ساخت بازار‌های پر رونق برای بهره‌گیری از سود اقتصادی را نیز باید به این عوامل افزود. 1 The arrival of Muslim conquerors to Egypt has caused many developments in this land. One of these historical developments in Islamic urbanism was the construction of Fustat's city, which is located next to Bab Elion in the northeastern coast of the Nile River. Although Fustat was a temporary city and it had been built momentary tents of Muslim's conquerors, it has been recognized as a permanent and stable city in Egyptian history. Irrespective of the causes of durability and stability of the city, this paper is to answer this question that what were the factors behind the expansion and development of the city of Festus from its first time 20 AH to the Fatimid’s rise (358AH)? Using descriptive and analytical method this study indicates that the following factors were the determining one for the expansion of the Fustat's city: geopolitical location, its vicinity to Babil Elion in the northeast of Egypt, the increasing number of human resources because of the arrival of numerous Arab's tribes and Muslim jihadist forces, and the necessity of their settlement for the continuation of military operations in adjacent territories. The need for establishing a religious and political center in the form of castles and mosques and creating prosperous markets for economic benefit should be added to these factors, as well. 249 261 محمد محمدپور Mohammad Mohammadpoor ددانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تربیت مدرس ایران rahmand10@ymail.com فاطمه جان احمدی Fatemeh Janahmadi دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس ایران janahmad2004@yahoo.com مصر فسطاط جغرافیای تاریخی فسطاط شهرسازی اسلامی ابن ابی الحدید، (1379)، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، ترجمه محمودمهدوی دامغانی، تهران، نشرنی.##ابن اعثم کوفی، ابومحمداحمد، (1411) الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء.##ابن عماد حنبلی، (1406)، شذرات الذهب فی اخبارمن ذهب، بیروت، دارالاحیاتراث العربی.##ابن تغری بردی، (بی تا) جمال الدین ابی المحاسن یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، مصر، وزارت الثفافه و الارشاد.##ابن دقماق، ابراهیم بن محمدبن ایدم العلایی، (بی‌تا) الانتصارلواسطه عقدالامصار، بیروت، دارالافاق الجدیده.##ابن زولاق، حسن بن ابراهیم، (بی تا)، فضایل مصر و اخبارها، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه.##ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله، (1889) المسالک و الممالک، بیروت، دارصار.##ابن حوقل، (1938) ابوالقاسم محمد، (1938)، صوره الارض، بیروت، دارصار.##ابن خلدون، عبدالرحمن، (1391)، العبر و دیوان المبتداء و الخبر، بیروت، دارالعلمی.##ابن فقیه همدانی، احمدبن محمدبن اسحاق، (1416)،البلدان، بیروت، عالم الکتاب.##ابن عبدالحکم، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله (1920)، فتوح المصر و اخبارها، لیدن.##ابن کثیر، ابوالوفا حافظ، (1409)، البدایه و النهایه، بیروت، دارالکتب العلمیه.##ابوالفداء، (1392) تقویم البلدان، ترجمه عبدالعلی بیرجندی، تهران، سفیراردهال.##اجتهادی، ابوالقاسم، (1363) بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین، تهران، سروش.##اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، (2004)، المسالک و الممالک، بیروت، دارصار.##انصاری دمشقی، (1382) نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر، تهران، انتشارات اساطیر.##بکری، ابوعبید، (1992) المسالک و الممالک، بی‌جا، دارالغرب الاسلامی.##بلاذری، احمد بن محمد بن یحیی، (1404) فتوح البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه.##تکیه‌ای، مهدی، (1375)، مصر، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران.##حدود العالم من المشرق الی المغرب، (1372)، تصحیح و حواشی، مریم میراحمدی، غلامرضاورهرام، تهران، دانشگاه الزهراء.##عبدالله السّلومی، عبدالعزیز، (1405) دیوان الجند نشأته و تطوره فی الدوله الاسلامیه حتی عصر المأمون، المملکه العربیه السعودیه، جامعه أم القری کلیه الشریعه و الدراسات الاسلامیه قسم الدرسات العلیا الحضاره.##سیوطی، جلال الدین، (1299)، حسن المحاضره فی اخبار مصرو القاهره، مصر، مطبعه اداره‌ الوطن.##قبادیانی مروزی، ناصرخسرو، (1381)، سفرنامه، تهران، انتشارات زوار.##قدامه بن جعفر، (1370) کتاب الخراج، ترجمه وتحقیق حسین قرچانلو، تهران، نشرالبرز.##کندی، محمدبن یوسف، (1958) تاریخ ولاه و قضات، بیروت، موسسه الکتب الثقافیه.##لوبون، گوستاو، (1387)، تمدن اسلام و عرب، ترجمه محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، دنیای کتاب.##مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، (1358)، مروج الذهب و معادن الجواهر، بیروت، دارالاندلس، الطبعه الاولی.##مسکویه الرازی، ابوعلی، (1379) تجارب الامم، تهران، سروش.##مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، (1411)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، قاهره، مکتبه المدبولی.##مقریزی، تقی الدین ابی العباس احمد بن علی، (بی‌تا) المواعظ و الاعتبار بذکرالخطط و الآثار، قاهره، مکتبه الثقاوفه الدینیه.##یاقوت حموی، ابوعبدالله، (1995)، معجم البلدان، بیروت، دارصار.##یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفربن الواضح، (1422)، البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه.##ـــــــــــ، (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصار.##

0 نقدی بر نظریه ادعای الوهیت شاه اسماعیل اول صفوی A Critique of the Claim to Divinity by Safavid Shah Ismaʻīl I https://jhic.ut.ac.ir/article_67576.html 10.22059/jhic.2018.243491.653817 0 شاه اسماعیل اول صفوی با شخصیتی پیچیده و جذاب، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است. تمجید فوق‌العاده از وی از سوی هوادارانش در دوره صفویه، موجب شده است که سخنان نادرستی درباره او و عقایدش گفته شود. یکی از مهم‌ترین مطالبی که به وی نسبت داده شده این است که وی ادعای الوهیت داشت. این موضوع را برخی از پژوهشگران غربی مطرح کرده‌اند و عده‌ای از محققان ایرانی نیز دنباله آن را گرفته‌اند. در این مقاله، با ارائه مستنداتی، نظریه ادعای الوهیت به‌توسط شاه اسماعیل نقد و بررسی شده است. صفوی‌‌پژوهان غربی به‌سبب ناآگاهی از اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران عصر صفوی، چنین نسبت ناروایی به شاه‌اسماعیل داده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی نشان می‌دهد که نظر معتقدان به ادعای الوهیت به‌توسط شاه اسماعیل اول صفوی، با گزارش‌های تاریخی همخوان نیست. 1 Throughout the pre-modern history and almost in all regions, kings have enjoyed special privileges in their people’s view, due to some special features and abilities. Shah Ismaʻīl I, is one of those historical figures who have attracted the attention of many researchers to his sophisticated, and engaging personality. The extraordinary praise of his supporters during the Safavid period has led to some incorrect opinions about his ideas and motives. One of these views is the claim to divinity attributed to Shah Ismaʻīl. These opinions proposed mostly by Western scholars, were endorsed by some Iranian scholars. In this research, we try to critically examine the evidence of the claim to divinity by Shah Ismaʻīl. Western scholars of Safavids seem to have proposed such opinion for some reason, including lack of knowledge of the cultural and social conditions of Iran during the Safavid era. 263 283 سعید نجفی نژاد Saeed Najafinezhad دانشجوی دکتری گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران ایران s.najafinezhad@gmail.com ناصر جدیدی Naser Jadidi استادیار گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران ایران jadidi_naser@yahoo.com محمدکریم یوسف جمالی Mohammadkarim Yousefjamali دانشیار گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران ایران yousef_jamali2000@yahoo.com ادعای الوهیت خطایی‌نامه شاه اسماعیل اول صفوی صفویان صوفیان احمدی، نزهت، در باب اوقاف صفوی، تهران: نشرکتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1390.##همو، رؤیا و سیاست در عصر صفوی، تهران: نشر تاریخ ایران، چاپ اول، 1388.##اسپناقچی پاشازاده، محمدعارف،انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، چاپ رسول جعفریان، قم: انتشارات دلیل، چاپ اول، 1379.##امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی، چاپ محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، 1383.##آقاجری، هاشم، کنش دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران: انتشارات مرکز بازشناسی اسلام و ایران، چاپ اول، 1380.##آقانوری، علی و فتاحی اردکانی، محسن، «ناکارآمدی فرهنگی و اجتماعی تصوف در عصر صفوی و نقش آن در تحکیم موقعیت فقیهان شیعه»، دو فصلنامه پژوهش نامه امامیه، شماره دوم، صفحات 67ـ84، 1394.##بلو، دیوید،شاه عباس پادشاه بی رحمی که به اسطوره مبدل گشت، ترجمه خسرو خواجه نوری، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، 1395.##بهرام نژاد، محسن، «هویت سیاسی دولت صفوی»، مجموعه مقالات همایش ایران زمین در گستره تاریخ صفویه، تبریز: انتشارات ستوده، چاپ اول، 1384.##پورامینی، محمدباقر، حاکمان شیعه، قم: انتشارات نورالسجاد، چاپ اول، 1385.##جعفریان، رسول،تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویه، تهران: نشرعلم، چاپ اول، 1393.##همو، دین و سیاست دردوره صفوی، قم: انتشارات انصاریان، چاپ اول، 1370.##حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی،از شیخ صفی تا شاه صفی، چاپ احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی، 1364.##حسینی، سیدعلی، نقش مشایخ صفوی در روی کارآمدن صفویان، گرگان: انتشارات نوروزی، چاپ اول، 1391.##حسینیان، روح الله، تاریخ سیاسی تشیع، تهران: نشر علیون، 1390.##خنجی اصفهانی، فضل الله روز بهان، تاریخ عالم آرای امینی، چاپ محمد اکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، چاپ اول، 1382.##خورشاه بن قبادالحسینی، تاریخ ایلچی نظام شاه، چاپ محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، 1379.##رنجبر، محسن، جریانشناسی تاریخی قرائت ها و رویکردهای عاشورا از صفویه تا مشروطه، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1389.##رویمر، هانس روبرت،ایران در راه عصر جدید، ترجمه آذر آهنچی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1385.##همو، تاریخ ایران دوره صفویان، تهران: انتشارات جامی، چاپ اول، 1380.##سانسون، سفرنامه سانسون، ترجمه تقی تفضلی، تهران: انتشارات ابن سینا، 1346.##سفرنامه‌های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)، ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات خوارزمی، چاپ اول، 1349.##سومر، فاروق، نقش ترکان آناتولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ترجمه احسان اشراقی و محمدتقی امامی، تهران: نشر گستره، چاپ اول، 1371.##سیوری، راجر،ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، چاپ اول، 1372.##همو، صفویان، تهران: انتشارات مولی، چاپ اول، 1380.##شیبانی، نظام الدین مجیر، تشکیل شاهنشاهی صفویه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1346.##صدری‌نیا، باقر، «عهد صفوی، دوران بازیابی هویت ایرانی»، مجموعه مقالات نقش آذربایجان در تحکیم هویت ایران، تهران: نشر دفتر برنامه ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول، 1387.##صفوی، شاه اسماعیل، خطایی شاه اسماعیل صفوی، چاپ رسول اسماعیل زاده، بی جا: انتشارات الهدی، بی تا.##عالم آرای صفوی، چاپ یدالله شکری، تهران: انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، 1363.##عبادی، مهدی، تاریخ تشیع در آذربایجان از ایلخانان تا رسمیت یافتن شیعه در ایران، تهران: انتشارات منشور سمیر، چاپ اول، 1394.##عبدی بیگ شیرازی، زین العابدین علی، تکمله الاخبار، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران: نشرنی، چاپ اول، 1369.##قاسمی حسینی گنابادی، شاه اسماعیل نامه، چاپ جعفر شجاع کیهانی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اول، 1387.##کمپفر، انگلبرت، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، 1360.##لک زایی، نجف، چالش سیاست دینی و نظم سلطانی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، 1389.##معظمی، عبدالعلی، خودکامگی و خودکامگان در تاریخ ایران، تهران: نشر علم، چاپ اول، 1395.##مورگان، دیوید، ایران در قرون وسطی، ترجمه عباس مخبر، تهران: انتشارات طرح نو، چاپ اول، 1373.##نیازمند، سیدرضا، شیعه در تاریخ ایران شیعه چه می‌گوید و چه می‌خواهد؟، تهران: انتشارات حکایت قلم نوین، 1383.##هالم، هاینس، تشیع، ترجمه محمدتقی اکبری، قم: نشر ادیان، 1389.##