IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.256390.653888 پژوهشی رسم اجازه نویسی در سنت تعلیمی هنرخوشنویسی عثمانی: تحلیل ساختار و محتوای اجازه‌نامه‌ها رسم اجازه نویسی در سنت تعلیمی هنرخوشنویسی عثمانی پات فریبا استادیارگروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه الزهرا 19 02 2017 49 2 143 170 01 05 2018 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67569.html

در سنت تعلیمی خوشنویسی عثمانی رسمی وجود داشته که به «اجازه نامه»، «اذن نامه» یا «اهلیت نامه» شناخته می‌شود. این رسم ظاهراَ فقط در خوشنویسی عثمانی رواج داشت. بر اساس این رسم شاگرد قطعه‌ای را به خط نسخ، ثلث یا نستعلیق می‌نوشت و آن را به رؤیت استاد یا استادانی می‌رساند و استادان نیز غالبا با خطی موسوم به «خط اجازه» و با الفاظی به عربی آن را تأیید می‌کردند. افزون بر بررسی مفهوم اجازه و خاستگاه آن در این سنت تعلیمی، پژوهش درباب ساختار و محتوای اجازه‌نامه‌ها و شناخت خط موسوم به خط اجازه، اندازه اجازه‌نامه‌ها، عبارت‌های اجازه و محل رقم اجازه برای شناخت بهتر این رسم لازم است که این نوشتار آن را بر عهده دارد.

 سنت تعلیمی خوشنویسی اجازه نویسی اجازه‌نامه اذن‌نامه اهلیت‌نامه خط اجازه بختیار، مظفر، سند اجازه در خوشنویسی، کتاب ماه هنر، تهران،شماره 69ـ70، 1383. برک، سلیمان، خوشنویسان استانبول، ترجمه ثریا منیری و مهدی قربانی، ویراستار حمیدرضا قلیچ‌خانی، تهران، بهار1396. خطیب بغدادی، احمد، الکفایه فی علم الروایه، به کوشش احمد عمر‌هاشم، بیروت، 1406ق/ 1986م. خطیب بغدادی، احمد، "الاجازه للمعدوم و المجهول" مجموعه رسائل فی علوم حدیث، به کوشش صبحی بدری سامرایی، مدینه، بی‌تا. خطیبی، عبدالکبیر و سجلماسی، محمد، شاهکارهای خطاطی اسلامی، ترجمه مژگان جایز و محمدرضا عبدالعلی، تهران، هنر نو، 1393. ذاکری، مصطفی، "سندی گرانبها در خطاطی عثمانی" نشر دانش، سال 16، شماره 4،  تهران، زمستان، 1378. روان‌جو، احد، پژوهشی در " اجازه نامه" یا "اذن نامه" در قلمرو هنر خوشنویسی، نشریه هنرهای زیبا ـ هنرهای تجسمی، تهران، شماره 50، تابستان 1391. شیمل، آنماری، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد، 1368. فضائلی، حبیب، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، اصفهان، انتشارات مشعل، 1362. فیروزآبادی، قاموس. مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، 1380. مدیرشانه‌چی، کاظم، «اجازه» در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، 1373. میرخلف، سیدکمال، «آیین اجازه در میان خوشنویسان ترکیه»، گلستان هنر، شماره، 4، تهران، تابستان 1385. نووی، محیی‌الدین یحیی بن شرف، التقریب و التیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر فی أصول الحدیث، تحقیق و تعلیق محمد عثمان الخشت، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الأولی، 1405 ه‍ ـ 1985م. Blair, Sheila S, “The Ottomans in Anatolia, the Balkans, and the Eastern Mediterranean” in Islamic Calligraphy Edingburgh Universit, 2007. Derman, M, Ugur, “The Art of Calligraphy in the ottoman Empire” in Foundation for Science Technology and civilization, 2007. Derman,CICEK, “The art of illumination in the Ottoman Empire” in  History of the Ottoman State, Society and Civilization, edited by Ekmeleddin Ihsanoglu, Istanbul, 2002.  Karimzadeh tabrizi, Mohammad Ali, Ijazat Nameh, The most unique and precious document in ottoman calligraphy, London, 1999._||_
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.250001.653863 پژوهشی کرامیان و اوضاع اجتماعی خراسان در دورۀ غزنویان کرامیان و اوضاع اجتماعی خراسان در دورۀ غزنویان رحمتی محسن دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان روشنی میترا دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه لرستان 19 02 2017 49 2 171 198 15 01 2018 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67570.html

فرقۀ کرامیه که از سده سوم هجری پدیدار شد، در دوره غزنویان، تحت تأثیر عواملی چند، رشد کرد و در حیات اجتماعی خراسان تأثیر گذاشت. در این مقاله ضمن بازکاوی دلایل و عوامل رشد کرامیه، پیامدهای اجتماعی حضور آنها در خراسان در دوره غزنویان بررسی شده است. پایگاه اجتماعی کرامیان و بحران مشروعیتِ حکومت غزنوی در ابتدای قدرت‌یابی آن سلسله، زمینه همکاری میان کرامیان و غزنویان را فراهم ساخت. پیشوایان کرامی با استفاده از نهادهای اجتماعی ـ آموزشی نظیر مدرسه و خانقاه، به تبلیغ مذهب خود پرداختند و با انتشار عقاید خود در میان بازرگانان، پیشه­وران و کارگزاران حکومتی، عملاً نظام قشربندی اجتماعیِ خراسان را در هم شکسته و برای تصاحب منابع اقتصادی و اجتماعی و دست‌یابی به مناصب اداری به رقابت با پیروان سایر مذاهب و گروه­های متنفذ در خراسان پرداختند؛ این رقابت موجب شکل‌گیری نخستین محنه مذهبی در تاریخ خراسان شد.

 حنفیان خراسان شافعیان شیعیان غزنویان کرامیان آیدنلو، سجاد، «کرامیه و شاهنامه»،مطالعات ایرانی دانشگاه کرمان، شماره18، ص1ـ8، پاییز 1389. ابن اثیر، عزّالدین علی، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر، 1386ق. ابن­جوزی، ­ابوالفرج­عبدالرحمن، المنتظم ­فی ­التاریخ ­الملوک و­الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی­ عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتبه العلمیه، 1412ق. ابن‌حبان، المجروحین من المحدثین، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، ریاض: دارالصمیعی، 2000. ابن­حوقل، ابوالقاسم محمد، صورة­الارض، تحقیق کرامرز، لیدن: بریل، 1967. ابن فندق (علی­بن­زید بیهقی)، تاریخ بیهق، چاپ احمد بهمنیار، تهران: فروغی، 1317. ابن­کثیر،­اسماعیل­بن­عمر، البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر، 1407ق. ابن­منور، محمدبن­سعید، اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی‌سعید، چاپ محمدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران: آگاه، 1381. اسفراینی، ابوالمظفر، التبصیرفی­الدین، تحقیق کمال یوسف الحوت، بیروت: عالم الکتب، 1403ق. باسورث، ادموند کلیفورد، «ظهور کرامیه در خراسان»، ترجمه اسماعیل سعادت، معارف، سال5، شماره3 (پیاپی 15) (صص127ـ139)، آذر ـ اسفند1367. بغدادی، ابومنصورعبدالقاهر، الفرق بین الفرق، بیروت: دارجیل و دارالآفاق الجدیده، 1408. همو، الملل و النحل، تحقیق آلبرت ن. نادر، بیروت: دارالکتب،1970. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبه الهلال، 1421ق. بلخی، احمد بن سهل، البدء و التاریخ، تحقیق سمیر شمس، بیروت: دارصادر، 1431 ق. بیهقی، ابوالفضل­محمدبن­حسین، تاریخ بیهقی، چاپ علی­اکبرفیاض، تهران: علمی، 1374. پرهیزکار، ذبیح الله، کرامیه و نقش آنان در تحولات فکری و سیاسی ـ اجتماعی خراسان، پایان‌نامه کارشناسی­ارشد رشته تاریخ، دانشگاه تربیت مدرس، 1377. تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: پدیده خاور، 1366. ثنائی، حمیدرضا، «اثرسطح معیشتی و طبقاتی پیروان مذاهب در نیشابور بر تأسیس مدارس در سده‌های 4 تا 6 ق»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال7، شماره 25، صص117ـ144، زمستان 1395. جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمه تاریخ یمینی، چاپ جعفر شعار، تهران: علمی فرهنگی، 1374. جورقانی، حسین بن ابراهیم، الاباطیل و المناکیر و الصحاح و المشاهیر، تحقیق عبدالرحمن عبدالجبار الفریوایی، ریاض: اداره البحوث الاسلامیه و الدعوه و الافتاءبالجامعه السلفیه بنارس، 1983. چراغ، شهناز، فرقه کرامیه در دوره غزنویان، پایان‌نامه کارشناسی­ارشد رشته تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، 1386. چیت‌ساز، محمدرضا، «فرقه‌های کرامیه»، معارف، س10، ش 2ـ3 (پیاپی 31ـ32)، صص 82ـ106، آبان 1373. حدود العالم من المشرق الی المغرب، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: طهوری،1362. حصنی، تقی‌الدین ابوبکر، دَفعُ شُبه من شَبَّه و تَمَرّدَ و نسب ذلک إلی السید الإمام الأحمد، تحقیق محمد زاهد بن الحسن الکوثری، قاهره: مکتبه الازهریه للتراث، بی‌تا. ذهبی، شمس‌الدین، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنووط و دیگران، بیروت: مؤسسةالرسالة، 1403. رازی، سیدمرتضی بن­داعی، تبصره­العوام فی معرفه مقالات الانام، چاپ عباس اقبال، تهران: اساطیر، 1383. رازی، محمد بن عمر، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، تحقیق علی سامی النشار، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1982. ربیع، علی‌نامه، با مقدمه محمد رضا شفیع کدکنی و محمود امیدسالار، تهران: میراث مکتوب با همکاری کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، موسسه مطالعات اسماعیلیه، 1388. رحمتی محمدکاظم، «پژوهشی درباره کرامیان»، هفت آسمان، سال4، شماره 2، صص 118ـ143، تابستان 1387. همو، «چند نسخه خطی باقی مانده از یک مدرسه کرامیة نیشابور»، آینه میراث، سال4، شماره1 (پیاپی32)، صص167ـ177، بهار 1385. سمعانی، عبدالکریم بن ­محمد، الانساب، تحقیق عبدالله عمر البارودی، بیروت: دارالجنان، 1409ق. سبکی عبدالوهاب بن­علی، طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیه، 1992. سمرقندی، اسحاق بن محمد، ترجمه سواد الاعظم، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348. شعبان، م. ا، فراهم آمدن زمینه زمینه‌های سیاسی و اجتماعی نهضت عباسیان در خراسان، ترجمه پروین ترکمنی آذر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1386. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا، «نخستین تجربه­های شعر عرفانی در زبان پارسی» در مجموعه مقالات درخت معرفت: جشن نامه استاد عبدالحسین زرین­کوب، به کوشش علی‌اصغر محمدخانی، تهران: سخن، 1376. همو، قلندریه در تاریخ، تهران: سخن، 1387. همو، «روابط شیخ جام با کرامیان عصرخویش»، مجلهزبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت معلم تهران، سال 3، شماره 6، 7، 8، صص 29ـ50، پاییز 1373 و بهار 1374. شهرستانی، محمد بن­ عبدالکریم، الملل و نحل، ترجمه افضل­الدین صدرترکه اصفهانی، تصحیح و تحشیه سید محمدرضا جلالی نایینی، تهران: چاپخانه تابان، 1335. صابی، ابوالحسین هلال بن محسن، التاریخ (الجزء الثامن)، ضمیمه تحفه الامراء فی التاریخ الوزراء، بیروت: مطبعه الاباء السیوعیین، 1904. عتبی، ابونصر محمد عبدالجبار، تاریخ الیمینی و هامشه الفتح الوهبی علی شرح تاریخ العتبی، مصر: بولاق، 1286 ق. عنصری، احمد بن حسن، دیوان اشعار، تصحیح یحیی قریب، تهران: بی‌نا، 1323. فان اس، یوسف، «متونی درباره کرامیه»، ترجمه احمد شفیعیها، معارف، سال9، شماره 1 (پیاپی 25)، (صص34ـ118)، فروردین ـ تیر 1371. فارسی، عبدالغافربن­اسماعیل، المنتخب من ­السیاق، تصحیح محمدکاظم المحمودی، قم: جماعت مدرسین حوزه علمیه، 1362. همو، المختصرمن کتاب السیاق لتاریخ نیسابور، تحقیق محمد کاظم المحمودی، تهران: میراث مکتوب، 1384. فصیح خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محمود فرّخ، مشهد: باستان، 1339. قرشی عبدالقادر بن محمد، جواهر المضیّه فی طبقات الحنفیه، تحقیق عبدالفتّاح محمد الحلو، ریاض: دار احیاء الکتب العربیه، 1413. قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، تصحیح جلال­الدین حسینی اُرموی، بی­جا: بی­نا، 1331. کلباسی اشتری، حسین، «نگاهی به احوال و اقوال فرقه کلامی کرامیه»، پژوهش­های فلسفی و کلامی، سال4 ش 3ـ4، صص 88ـ104، پاییز و زمستان 1382. گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین الاخبار (تاریخ گردیزی)، تصحیح عبدالحی حبیبی تهران: دنیای کتاب، 1363. مالامود، مارگارت، «سیاست بدعت­گذاری درخراسان»، ترجمه لقمان سرمدی، کیهان اندیشه، سال14، شماره 84، صص 55ـ70، خرداد ـ تیر 1378. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن­ احمد، احسن­التقاسیم فی معرفه الاقالیم، تحقیق محمد مخزوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق. نسفی، ابو حفص عمر بن احمد، القند فی معرفه علماء سمرقند، تحقیق یوسف الهادی، تهران: میراث مکتوب، 1378. نفیسی، سعید، تعلیقات بر تاریخ بیهقی، تهران: کتابخانه سنایی، 1332. نیشابوری، ابوعبدالله الحاکم، تاریخ نیشابور، تلخیص و ترجمه محمدبن­حسن الخلیفه النیشابوری، چاپ بهمن کریمی، تهران: کتابخانه ابن‌سینا، 1337. وکیلی، هادی و انسیه حسینی شریف، «حیات اجتماعی و فرهنگی کرامیه طی سده‌های 4تا 7»، تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، سال2، شماره 3، صص133ـ154، پاییز و زمستان 1390. یاقوت حموی، ابوعبدالله شهاب‌الدین، معجم­البلدان، تحقیق ووستنفلد، بیروت: دارصادر، 1995. Bosworth, Clifford Edmund, “Karrāmiyya”, Encyclopaedia of Islam, new edition, vol.4 (pp. 667-69), 1997. Idem, “The Early Islamic History of Ghūr,” Central Asiatic Journal 6, pp. 116-33, 1961. Idem, The Transition from Ghaznavidto Seljuq Rule in The Islamic East, Phd Thesis, University of Edinburgh, 1961. Bulliet, Richard. W,The Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History, Cambridge, Mass, 1972. Idem, “The Political-religious history of Nishapur in the eleventh century”, in Islamic Civilization 950-1150, Editor: D. S. Richards, Oxford, Brono Cassirer Publishers, 1973. Çift Salih, “İlk Dönem Tasavvuf Klasikleri Tarafından İhmal Edilen Bir Zühd Hareketi: Kerrâmiyye”, T.C.ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, İLÂHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, Cilt: 17, Sayı: 2, (s. 439-462), 2008. Margoliouth, D.S, “Karrāmiyya,” Encyclopaedia of Islam,first edition, vol.2 (pp.819-820), 1927. Utas, Bo, “Mānistān and Xānaqāh,” in Papers on Honour of Professor Mary Boyce, 2 vols., Acta Iranica 24-25, Leiden, II, pp. 655-64, 1985. Zysow, Aron, “Karrāmiyya”, Encyclopaedia of Iranica, Vol. XV, pp. 590-601, 2011._||_
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.244135.653821 پژوهشی بازتاب اندیشه‌های حنفیان اهل سنت و جماعت خراسان در کتاب گزیده ابونصر خانقاهی بازتاب اندیشه‌های حنفیان اهل سنت و جماعت خراسان در کتاب گزیده ابونصر خانقاهی عشقی گنبکی رضا کارشناس ارشد ادبیات فارسی 19 02 2017 49 2 199 217 28 10 2017 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67571.html

ابونصر طاهر بن محمد خانقاهی از واعظان و حکیمان بزرگ میانه سدۀ ششم هجری است. نوشته‌های او و القابی که بدان خوانده شده است، نشان دهندۀ جایگاه بلند علمی و معرفتی اوست. با این همه، آگاهی­ ما از باورهای کلامی و فقهی او محدود و تا حدی آشفته است. گاه او را شافعی مذهب و گاه کرامی دانسته­اند. در این مقاله، با استخراج اندیشه­های کلامی و اعتقادی ابونصر از کتاب گزیده و بررسی­ زمانه و زیست بوم وی، کوشش شده است، اندیشه­های کلامی وی واکاوی شود. نگارنده در این پژوهش می‌کوشد تا نشان ‌دهد که گرچه مایه‌هایی از اندیشه­های اشعری و کرامی در عقاید ابونصر خانقاهی یافت می‌شود، اما نمی­توان وی را اشعری مذهب یا دارای عقاید کرامی دانست، بلکه باید او را از معتقدان به مکتب «حنفیان اهل سنت و جماعت» به شمار آورد.

 ابونصر خانقاهی اشاعره حنفیان اهل سنت و جماعت کتاب گزیده کرامیه ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، بیروت، دارالفکر، 1415 قمری. ابن عساکر،تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری، دمشق، دارالفکر، 1399 قمری. اسفراینی، طاهربن محمد، التبصیرفی الدین، بیروت، عالم­الکتب، الطبعة الاولی، 1983میلادی. اشعری، علی بن اسماعیل، الابانه عن اصول الدیانه، چاپ بشیر محمد عیون، دمشق، 1999 میلادی. ـــــــــــــــ ، مقالات الاسلامیین و اختلاف مصلین، بتحقیق الشیخ محمد محی الدین عبدالحمید، قاهره، نشره مکتبه النهضه المصریه، 1369 قمری. اصطخری، ابواسحق ابراهیم، المسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1367 شمسی. امین، سید محسن، أعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، جلد5، 1406 قمری. انصاری، احمد بن عبداللـه، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، نشر فروغی، جلد۱، 1362شمسی. بشری، جواد، «کتاب و کتاب پژوهشی»، آینه پژوهش، فروردین و اردیبهشت، شماره 109، پابرگ1، تهران،1387شمسی. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق وبیان فرقه ناجیه منهم، به کوشش محمد محی­الدین عبدالحمید، قاهره، 1328 قمری. بهار، محمدتقی، سبک شناسی: تاریخ تطور نثر فارسی‌، تهران، نشر زوار، جلد2، 1387شمسی. پاکتچی، احمد، «ابوالقاسم حکیم» در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد6، 1373شمسی. ــــــــــــــ ، «ابوحنیفه»، در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،جلد5، 1373شمسی. ـــــــــــــ ، «تاریخ فرق و مذاهب کلامی در ایران» در تاریخ جامع ایران، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد14، 1373شمسی. پورجوادی، نصرالله، «تصوف یا حکمت؟ گزینش عنوان برای کتابی بی‌نام»، نشریه نامۀ بهارستان، سال دوازدهم، دفتر 18ـ19، 1390شمسی. تمیمی السمعانی، بن سعد عبدالکریم بن محمد بن منصور، الانساب، به اهتمام الشیخ عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، قاهره، مکتبه ابن تیمیه، 1983میلادی. تمیمی البستی، محمد بن حبان بن احمد ابی حاتم، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن هند، طبع دایرة المعارف العثمانیه، الطبعة الاولی،1973میلادی. جام، شیخ احمد، انس التائبین، تصحیح علی فاضل، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ، 1350 شمسی. جامی، نورالدین عبدالرحمن، نفحات الانس من حضرات القدس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، نشر کتابفروشی محمودی، جلد۱، 1390شمسی. جلال محمد موسی، نشاه الاشعریه و تطورها، بیروت، دارالکتاب البنانی، 1982 میلادی. حدود العالم من المشرق الی المغرب، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، کتابخانه طهوری، 1362شمسی. حسنی رازی، سید مرتضی بن داعی، تبصرةالعوام فی معرفه مقالات الانام، تصحیح: عباس اقبال، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ دوم،  1364شمسی. حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر، اخبار امرا و پادشاهان سلجوقی (زبده التواریخ)، ترجمه: رمضان علی روح الاهی، تهران، ایل شاهسون، 1380 شمسی. حکیم سمرقندی، ابوالقاسم اسحاق بن محمد، السواد الاعظم، به اهتمام عبدالحی حبیبی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1392شمسی. خانقاهی، ابونصر طاهر بن محمد، گزیده در اخلاق و تصوف، به کوشش ایرج افشار، شرکت تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1374شمسی. ــــــــــــ ، گزیده در اخلاق و تصوف، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه نشر و ترجمه کتاب، 1347شمسی. ـــــــــــ ،گزیده، نسخه­ی خطی به زبان فارسی موجود در کتابخانه­ی گوتینگن (آلمان) به شماره1/4633؛ میکرو­فیلم نسخه، در دانشگاه تهران به شماره1/4633ف موجود است. ــــــــــ ،گزیده، نسخه­ی خطی به زبان فارسی موجود در کتابخانه­ی شخصی خلیل الرحمان داوودی (پاکستان ـ لاهور)؛ میکرو­فیلم نسخه در کتابخانه شخصی عارف نوشاهی به شماره85 موجود است. ــــــــــ ، گزیده، نسخه­ی خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانه­ی دانشگاه دولتی بایرن (آلمان)؛ میکرو­فیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3366ـ ف [فیلمها ف:2ـ131] موجود است. ــــــــــ ،گزیده، نسخه­ی خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانه ملی وین (اتریش)؛ میکرو‌فیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3317ـ ف [فیلمها ف:2ـ121] با عنوان «گزیدۀ عاشقان» موجود است. ـــــــــــ ،گزیده، نسخه­ی ­خطی به زبان ترکی موجود در کتابخانه دانشگاه اوپسالا (سوئد)؛ میکرو­فیلم نسخه در دانشگاه تهران به شماره 3306ـ ف [فیلمها ف: 2ـ118]  با عنوان «گزیدۀ نامه» موجود است. راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بی‌جا، انتشارات کتب ایران، بی‌تا. رحمتی، محمدکاظم، «پژوهشی دربارۀ کرامیه»، در نشریه کتاب ماه دین، سال چهارم، شمارۀ هفتم، 1380شمسی. سلمی، ابو عبدالرحمن، ذکر النسوۀ المتعبدات الصوفیّات، به اهتمام دکتر محمود محمد الطنحاحی، القاهره، مکتبه الخانجی، الطبعه الاولی، 1413قمری. سروش، عبدالکریم، «احیاء علوم الدین» در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد7، 1377شمسی. شفیعی کدکنی، محمدرضا، قلندریه در تاریخ، دگردیسی­های یک ایدئولوژی، تهران، انتشارات سخن، 1387شمسی. شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفه، 1404قمری. صفا، ذبیخ الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، نشر فردوس، جلد3، 1369شمسی. طوسی، ابوعلی حسن (خواجه نظام الملک)، سیرالملوک (سیاست نامه) به اهتمام: هیوبرت دارک، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1347 شمسی. عطاردی، شیخ عزیزالله، سیری در کتابخانه­های هند و پاکستان، تهران، انتشارات عطارد، چاپ اول، 1376شمسی. علوی بلخی، ابوالمعالی محمد بن نعمت، بیان الادیان، تصحیح: محمد تقی دانش­پژوه، با همکاری قدرت الله پیشنماز زاده، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، 1376شمسی. غزالی، ابوحامد محمد، احیاء علوم‌ الدین‌، هیات محققان، حلب، دارالوعی ۱۴19ق‌/۱۹98م‌. فخر رازی، محمد بن عمر، کتاب المحصل، چاپ حسین اتای، قاهره،1911 میلادی. فرمانیان، مهدی، فرق تسنن، قم، نشرادیان، 1357شمسی. قبادیانی مروزی، ابومعین حمیدالدین ناصر بن خسرو، سفرنامه، تصحیح: محمد دبیر سیاقی، تهران، نشر زوار، 1335شمسی. قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، مصحح:میر جلال الدین محدث، تهران، بی­نا، 1358شمسی. مادلونگ، ویلفرد، فرقه اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ2، 1381شمسی. محمد بن منور، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، به کوشش محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات آگه، جلد1و2، 1366شمسی. مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه: استاد کاظم مدیر شانه­چی، مشهد، انتشارات آستان قدس، چاپ هفتم، 1395شمسی. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، لیدن، 1906میلادی. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ،قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة بی­تا. منتخب رونق المجالس و بستان العارفین و تحفه المریدین، تصحیح احمد علی رجایی بخارائی، تهران، انتشارات دانشگاه 1354 شمسی. نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، کتابفروشی فروغی، جلد1، 1344شمسی._||_
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.249979.653862 پژوهشی مصادره اموال کارگزاران حکومتی در ایران دوره اسلامی تا پایان صفویان مصادره اموال کارگزاران حکومتی در ایران دوره اسلامی تا پایان صفویان قربانی حصاری مهدی دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران رودگر قنبرعلی استادیار، گروه تربیت حرفه‌ای، دانشگاه فرهنگیان موسی پور بشلی ابراهیم استادیار گروه تاریخ اجتماعی، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ایران عالم‌زاده هادی استاد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 19 02 2017 49 2 219 238 23 01 2018 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67572.html

در سنت اسلامی، مصادره اموال صاحب‌منصبان متخلف، دست‌کم از زمان خلیفه دوم چونان تنبیهی اداری به­ کار گرفته می‌شده است، این شیوه با وجود چنین کارکردی، به­ سرعت به یکی از راه­های کسب درآمد در دولت­های مسلمان بدل شد. در پژوهش حاضر ضمن بررسی تحولات مفهوم مصادره، حوزه کاربردی این اصطلاح، به­ ویژه در محدوده قلمرو دولت­های حاکم بر ایران تا پایان عصر صفوی بررسی شده است. نویسندگان کوشیده­ اند از میان گزارش­های ناظر بر انواع مصادره‌هایی که در ایران دور‌ه اسلامی روی داده، تاریخچه­ ای از مصادره اموال کارگزاران دولتی ترتیب دهند و درضمن آن نشان دهند که مصادره در ساختارهای معطوف به تأمین مالی این دولت­ها به­ عنوان یک منبع درآمدِ دست‌کم تکمیلی و قابل پیش‌بینی و برنامه‌پذیر، سخت محل توجه بوده است.

 تاریخ اقتصادی ایران دوره اسلامی مصادره اموال منابع مالی حکومتهای ایرانی آیتی، عبد المحمد، تحریر تاریخ وصاف، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگی، ‏1383ش. ابن اثیر، عزالدین أبو الحسن علی بن ابی الکرم،  الکامل فى التاریخ، بیروت: دار صادر، 1965م. ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحادة، بیروت: دار الفکر، 1988م.  ابن­فندق، علی بن زید، تاریخ بیهق، بی­جا: کتابفروشی فروغی، 1361ش. ابن کثیر الدمشقی، أبو­­الفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، 1986م. اشپولر، برتولد، تاریخ مغول در ایران، ترجمه محمود میرآفتاب، تهران:  انتشارات علمی و فرهنگی، ‏1386ش. اصفهانی، عماد الدین محمد بن محمد ابن حامد، تاریخ دولة آل سلجوق، بیروت: دارالعلمیة، 2004م. بارتولد، واسیلی ولادیمیرویچ،ترکستان نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، تهران: آگاه، 1387ش. باسورث، کلیفورد ادموند، تاریخ غزنویان، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1385ش. بنداری اصفهانی، فتح بن علی،زبدة النصرة و نخبة العصرة، مصر: نفة شرکة طبع الکتب العربیة، 1318/ 1900م. بنداری اصفهانی، فتح بن علی، تاریخ سلسله سلجوقی، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران:  بنیاد فرهنگ ایران، 2536شا. بویل، جان اندرو، تاریخ ایران کمبریج از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخان، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1385ش. بیهقی، تاریخ بیهقی، مصحح خلیل خطیب رهبر، تهران: مهتاب، 1374ش.               پاکتچی، احمد، «ابن عمید»،دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ج4، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1385ش. پریرا فیدالگو، گرگوریو،گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار سلطان حسین صفوی، ترجمه پروین حکمت، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران:2537شا. پتروشفسکی، ایلیا پاولویچ، تاریخ ایران در سده های میانه، ترجمه سیروس ایزدی و حسین تحویلی، تهران: دنیا، 1359ش. تاریخ سیستان، تصحیح ملک­الشعرای بهار، تهران: پدیده خاور،  1366ش. ترکمان، اسکندر بیگ، تاریخ عالم‏آرای عباسی، تهران: امیر کبیر، 1382ش. جوینی، علاء الدین عطا ملک بن بهاء الدین محمد بن محمد، تاریخ جهانگشای جوینی، تهران: دنیای کتاب، 1385ش. حافظ ابرو، عبدالله ابن لطف‌الله، زبدة التواریخ، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش. همو، جغرافیاى حافظ ابرو، تهران: میراث مکتوب، 1375ش. حسینی منشی، محمد میرک بن مسعود، ریاض الفردوس خانی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ‏1385ش. خطیبی، ابوالفضل، «ابوسهل»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ج5، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1385ش. خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین، مآثر الملوک، تهران: رسا، ‏1372ش. همو، غیاث الدین بن همام الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران:  خیام، ‏1380ش. دهخدا، لغتنامه. راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعى ایران، تهران: نگاه، ‏1382ش. رهربرن،نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ‏1349ش. سعدی، کلیات سعدی، بر اساس نسخه فروغی، تهران: پیمان، 1381ش. شاردن، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران: توس،1372ش. طبری، تاریخ الرسل و الملوک، تاریخ الطبرى، بیروت: روائع التراث العربی، 1387ﻫ.. غزالی، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی، 1393ش. فرای، ر.ن، تاریخ ایران کمبریج  از  فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان(جلد چهارم)، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر­کبیر، 1385ش. قربانی حصاری، مهدی، ابراهیم موسی­پور بِشِلی و قنبرعلی رودگر، «مصادره اموال: اهداف و کارکردهای سیاسی و اقتصادی آن در عصر عباسی (از آغاز تا پایان سده پنجم)»، تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران: سال دوازدهم، شماره بیست و سوم،  بهار و تابستان 1395.  قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، تهران: توس، 1361ش. کاهن، کلود؛ کبیر، م.؛ بویهیان، ترجمه و تألیف یعقوب آژند، تهران: مولی، 1382ش.     کرمانی، افضل الدین، تاریخ افضل یا بدایع الازمان فی وقایع کرمان، تهران: چاپخانه دانشگاه، ‏1326ش. کلوزنر، کارلا، دیوانسالاری در عهد سلجوقی (وزارت در عهد سلجوقی)، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1389ش. کمپفر، انگلبرت، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1360ش. گردیزی، ابوسعید، زین الاخبار، تحقیق عبد­الحی حبیبی، تهران:دنیای کتاب، 1363ش. لمبتون، آن کاترین سواین فورد، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران:نشر نی، 1392ش. متز، آدام، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری یا (رنسانس اسلامی)، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر، 1393ش. مستوفی، حمد­الله، تاریخ گزیده، تهران: امیرکبیر، 1364 ش. مستوفی بافقی، محمد مفید، جامع مفیدی، تهران: اساطیر، 1385ش. مسکویه الرازی، ابوعلی، تجارب الأمم، تحقیق ابو القاسم امامی، تهران: سروش، 1379ش. مینورسکی، ولادیمیر فدوراویچ، سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: امیر کبیر، 1378ش. نسوى، شهاب‌الدین محمد، سیرت جلال الدین منکبرنی، تصحیح مجتبی مینوی، تهران:  انتشارات علمی و فرهنگی، ‏1384ش. وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر، تاریخ جهان‏آراى عباسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383ش. همدانی، رشیدالدین فضل الله، جامع­التواریخ، تاریخ سامانیان و بویهیان و غزنویان، تهران: میراث مکتوب، 1386ش. Bosworth, “MUSADARA”, EI2, Vol. VII, 1993. Levy, "MUSADARA", EI1, Vol. VI, 1913-1936.
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.224537.653739 پژوهشی مالیات مُکوس (ضرائب گمرکی) در مصر دوره والیان (19ـ254 ق) مالیات مُکوس (ضرائب گمرکی) در مصر دوره والیان (19ـ254 ق) کارجواجیرلو بهرام کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل‌اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران ذیلابی نگار استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 19 02 2017 49 2 239 248 07 01 2017 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67574.html

مکوس (ضرائب گمرکی)، مالیات ویژه واردات و صادرات کالاهای تجاری، یکی از منابع مهم مالی دوره والیان­ (19ـ254 ق­) مصر بود. در دوره حاکمیت والیان مسلمان، مالیات مکوس، متأثر از قوانین مالیاتی مصر دوره بیزانسی، در شمار مالیات‌های رایج پذیرفته شد و با تغییر و تحولاتی تداوم یافت. والیان برای بهره‌برداری بیشتر از عوائد صادرات و واردات، در رونق تجارت خارجی و ایجاد بنادر و رونق آن‌ها می‌کوشیدند. در این نوشتار، بر اساس منابع متقدم، با روش توصیفی تحلیلی، قوانین مرتبط با مکوس در دوره والیان مصر و چگونگی تأثیر آن بر نظام اقتصادی مصر بررسی شده است.

 تجارت مصر دوره والیان مالیات مصر اسلامی عاشر ماکِس مکوس آزادی، فیروز، تاریخ سیاسی و اجتماعی مصر، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1394ش. ابن­عبدالحکم، ابوالقاسم عبدالرحمن­بن عبدالله، فتوح مصر و اخبارها، لیدن: 1920م. همو، فتوح مصر و المغرب، بی­جا: مکتبه الثقافه الدینیه، 1415ق. ابن­مماتی، أسعد بن مهذب، کتاب قوانین الدواوین، چاپ عزیز سوریال عطیه، قاهره: مکتبه المدبولی، 1411ق. ابوحبیب، سعدی، القاموس الفقهی لغه و اصطلاحا، دمشق: دارالفکر، 1408ق. ابوعبید، قاسم­بن سلام الهروی،الاموال، چاپ، محمد خلیل هراسی، بیروت: دارالفکر، 1408ق. ابویوسف، یعقوب­بن ابراهیم،کتاب الخراج، المطبعه السلفیه، 1396ق. بستانی، فواد افرام، فرهنگ ابجدی، تهران: اسلامی، 1375ش. بلاذری، ابوالحسن احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت: دارالمکتبه الهلال، 1998م. بلوی، ابو محمد عبدالله­بن محمد،سیره احمد بن طولون، چاپ محمد کرد علی، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه، بی­تا. جاحظ، ابوعثمان عمرو­بن بحر،الحیوان، چاپ محمد باسل، بیروت­: دارالکتب العلمیه، 1424ق. حموی، یاقوت، معجم­البلدان، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1383ش. رزاز، حسن، السیاحه الدینیه فی مصر، قاهره: دارالبقا، 1420ق. ریس، ضیاءالدین،خراج و نظام­های مالی دولت­های اسلامی، ترجمه فتحعلی اکبری، اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1373ش. ریطی، ممدوح عبدالرحمن،دور القبایل العربیه فی صعید مصر منذ فتح الاسلامی حتی قیام الدوله الفاطمیه و اثرها فی نواحی، قاهره: مکتبه مدبولی، بی­تا. زبیدی، محمد بن محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت: دارالفکر، 1414ق. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن­، حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق. شعیب، علی عبدالمنعم، المختصر فی تاریخ مصر، قاهره: الطبعه الاولی، دار ابن­زیدون، بی­تا. طبری، محمدبن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث، 1967م. طناحی، طاهر احمد، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367ش. عزب، خالد، الفسطاط، النشاه، الازدهار، الانحسار، قاهره: الطبعه الاولی، دارالافاق، 1418ق. فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق. قدامه، ابن­جعفر،  الخراج و صناعه الکتابه، بغداد: دارالرشید للنشر، 1981م. قلقشندی، احمد بن عبدالله، صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء، چاپ محمد حسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی­تا. کاشف، سیده اسماعیل، مصر فی فجرالاسلام من الفتح العربی الی قیام الدوله الطولونیه، قاهره: دارالفکر العربی، 1947م. همو، مصرفی عصر الولاه من الفتح العربی الی قیام الدوله الطولونیه، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1988م. کندی مصری، محمدبن یوسف،تاریخ ولاه مصر، بیروت: موسسه الکتب الثقافه، 1407ق. گروهمان، آدلف،اوراق البردیه العربیه، تحقیق: حسن ابراهیم حسن، ترجمه عبدالصمد حسن، قاهره: دارالکتب المصریه، 1412ق. ماوردی، علی­بن محمد، الاحکام الاسلطانیه، تعلیق: محمد خالد الفقی، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، 1406ق. محمود، حسن احمد، دراسات فی السیاسه العامه للدوله الامویه فی مصر، قاهره: دارالنهضه العربیه، 1990م. همو، مصر الاسلامیه منذ الفتح العربی حتی قیام الدوله الفاطمیه، قاهره: دارالفکرالعربی، 1422ق. مخزومی، علی­بن عثمان، کتاب المنهاج فی علم خراج مصر، چاپ کلود کاهنی و یوسف راغب، قاهره: دارالکتب، 1986م. مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد،  احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، قاهره: مکتبه المدبولی، 1411ق. مقریزی، تقی الدین...، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الاثار، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق. موسوی، سیدجمال، تشکیلات اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، 1393ش. موسی، حسین یوسف،الافصاح، بیروت: مکتب الاعلام الاسلامی، 1410ق. نویری، شهاب الدین احمدبن عبدالوهاب، نهایه الارب فی فنون الادب، قاهره: دارالکتب و الوثائق القومیه، 1423ق. Grohmann, Arabic Papyri. Vol. III. J. Jomier.  "Fustat", Encyclopedia of islam, new edition, leiden. N. H. Baynes, the Byzantine Empire, H. U. Londen_||_
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.244017.653820 پژوهشی عوامل مؤثر بر گسترش شهری فسطاط تا تأسیس قاهره عوامل مؤثر بر گسترش شهری فسطاط تا تأسیس قاهره محمدپور محمد ددانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تربیت مدرس جان احمدی فاطمه دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس 19 02 2017 49 2 249 261 01 11 2017 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67575.html

ورود فاتحان مسلمان به مصر موجب تحولات بسیاری در این سرزمین شد. ساخت یا توسعه شهر فسطاط در همجواری باب الیون در شمال شرقی ساحل رود نیل توسط فاتحان مصر یکی از این تحولات در حوزه شهرسازی اسلامی بشمار می‌آید. صرف نظر از علل دوام و بقای این شهر، هدف مقاله پیش رو یافتن پاسخ این مسئله اساسی است که عوامل گسترش و توسعه‌ی شهری فسطاط از بدو تأسیس به سال 20 تا روی کارآمدن فاطمیان (358) چه بوده است؟ بررسی‌های تاریخی نشان داده است که موقعیت جغرافیایی ژئوپلتیکی و همجواری با کانون شهری باب الیون در شمال شرقی مصر و رشد فزایندۀ نیروی انسانی به علت ورود قبایل متعدد عربی و نیروهای جهادگر مسلمان و ضرورت اسکان آنها برای تداوم عملیات نظامی در سرزمین‌های مجاور، عاملی تعیین کننده برای گسترش شهری فسطاط به حساب می‌آمد. علاوه بر این لزوم تشکیل مرکزیتی دینی و سیاسی در قالب دارالاماره‌ها و مساجد و یا ساخت بازار‌های پر رونق برای بهره‌گیری از سود اقتصادی را نیز باید به این عوامل افزود.

 مصر فسطاط جغرافیای تاریخی فسطاط شهرسازی اسلامی ابن ابی الحدید، (1379)، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، ترجمه محمودمهدوی دامغانی، تهران، نشرنی. ابن اعثم کوفی، ابومحمداحمد، (1411) الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء. ابن عماد حنبلی، (1406)، شذرات الذهب فی اخبارمن ذهب، بیروت، دارالاحیاتراث العربی. ابن تغری بردی، (بی تا) جمال الدین ابی المحاسن یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، مصر، وزارت الثفافه و الارشاد. ابن دقماق، ابراهیم بن محمدبن ایدم العلایی، (بی‌تا) الانتصارلواسطه عقدالامصار، بیروت، دارالافاق الجدیده. ابن زولاق، حسن بن ابراهیم، (بی تا)، فضایل مصر و اخبارها، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه. ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله، (1889) المسالک و الممالک، بیروت، دارصار. ابن حوقل، (1938) ابوالقاسم محمد، (1938)، صوره الارض، بیروت، دارصار. ابن خلدون، عبدالرحمن، (1391)، العبر و دیوان المبتداء و الخبر، بیروت، دارالعلمی. ابن فقیه همدانی، احمدبن محمدبن اسحاق، (1416)،البلدان، بیروت، عالم الکتاب. ابن عبدالحکم، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله (1920)، فتوح المصر و اخبارها، لیدن. ابن کثیر، ابوالوفا حافظ، (1409)، البدایه و النهایه، بیروت، دارالکتب العلمیه. ابوالفداء، (1392) تقویم البلدان، ترجمه عبدالعلی بیرجندی، تهران، سفیراردهال. اجتهادی، ابوالقاسم، (1363) بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین، تهران، سروش. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، (2004)، المسالک و الممالک، بیروت، دارصار. انصاری دمشقی، (1382) نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر، تهران، انتشارات اساطیر. بکری، ابوعبید، (1992) المسالک و الممالک، بی‌جا، دارالغرب الاسلامی. بلاذری، احمد بن محمد بن یحیی، (1404) فتوح البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه. تکیه‌ای، مهدی، (1375)، مصر، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران. حدود العالم من المشرق الی المغرب، (1372)، تصحیح و حواشی، مریم میراحمدی، غلامرضاورهرام، تهران، دانشگاه الزهراء. عبدالله السّلومی، عبدالعزیز، (1405) دیوان الجند نشأته و تطوره فی الدوله الاسلامیه حتی عصر المأمون، المملکه العربیه السعودیه، جامعه أم القری کلیه الشریعه و الدراسات الاسلامیه قسم الدرسات العلیا الحضاره. سیوطی، جلال الدین، (1299)، حسن المحاضره فی اخبار مصرو القاهره، مصر، مطبعه اداره‌ الوطن. قبادیانی مروزی، ناصرخسرو، (1381)، سفرنامه، تهران، انتشارات زوار. قدامه بن جعفر، (1370) کتاب الخراج، ترجمه وتحقیق حسین قرچانلو، تهران، نشرالبرز. کندی، محمدبن یوسف، (1958) تاریخ ولاه و قضات، بیروت، موسسه الکتب الثقافیه. لوبون، گوستاو، (1387)، تمدن اسلام و عرب، ترجمه محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، دنیای کتاب. مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، (1358)، مروج الذهب و معادن الجواهر، بیروت، دارالاندلس، الطبعه الاولی. مسکویه الرازی، ابوعلی، (1379) تجارب الامم، تهران، سروش. مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، (1411)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، قاهره، مکتبه المدبولی. مقریزی، تقی الدین ابی العباس احمد بن علی، (بی‌تا) المواعظ و الاعتبار بذکرالخطط و الآثار، قاهره، مکتبه الثقاوفه الدینیه. یاقوت حموی، ابوعبدالله، (1995)، معجم البلدان، بیروت، دارصار. یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفربن الواضح، (1422)، البلدان، بیروت، دارالکتب العلمیه. ـــــــــــ، (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصار._||_
IJHIC University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies 110 10.22059/jhic.2018.243491.653817 پژوهشی نقدی بر نظریه ادعای الوهیت شاه اسماعیل اول صفوی نقدی بر نظریه ادعای الوهیت شاه اسماعیل اول صفوی نجفی نژاد سعید دانشجوی دکتری گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران جدیدی ناصر استادیار گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران یوسف جمالی محمدکریم دانشیار گروه تاریخ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران 19 02 2017 49 2 263 283 14 11 2017 16 09 2018 Copyright © 2017, University of Tehran, Faculty of Theology and Islamic Studies. 2017 https://jhic.ut.ac.ir/article_67576.html

شاه اسماعیل اول صفوی با شخصیتی پیچیده و جذاب، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است. تمجید فوق‌العاده از وی از سوی هوادارانش در دوره صفویه، موجب شده است که سخنان نادرستی درباره او و عقایدش گفته شود. یکی از مهم‌ترین مطالبی که به وی نسبت داده شده این است که وی ادعای الوهیت داشت. این موضوع را برخی از پژوهشگران غربی مطرح کرده‌اند و عده‌ای از محققان ایرانی نیز دنباله آن را گرفته‌اند. در این مقاله، با ارائه مستنداتی، نظریه ادعای الوهیت به‌توسط شاه اسماعیل نقد و بررسی شده است. صفوی‌‌پژوهان غربی به‌سبب ناآگاهی از اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران عصر صفوی، چنین نسبت ناروایی به شاه‌اسماعیل داده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی نشان می‌دهد که نظر معتقدان به ادعای الوهیت به‌توسط شاه اسماعیل اول صفوی، با گزارش‌های تاریخی همخوان نیست.

 ادعای الوهیت خطایی‌نامه شاه اسماعیل اول صفوی صفویان صوفیان احمدی، نزهت، در باب اوقاف صفوی، تهران: نشرکتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1390. همو، رؤیا و سیاست در عصر صفوی، تهران: نشر تاریخ ایران، چاپ اول، 1388. اسپناقچی پاشازاده، محمدعارف،انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، چاپ رسول جعفریان، قم: انتشارات دلیل، چاپ اول، 1379. امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی، چاپ محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، 1383. آقاجری، هاشم، کنش دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران: انتشارات مرکز بازشناسی اسلام و ایران، چاپ اول، 1380. آقانوری، علی و فتاحی اردکانی، محسن، «ناکارآمدی فرهنگی و اجتماعی تصوف در عصر صفوی و نقش آن در تحکیم موقعیت فقیهان شیعه»، دو فصلنامه پژوهش نامه امامیه، شماره دوم، صفحات 67ـ84، 1394. بلو، دیوید،شاه عباس پادشاه بی رحمی که به اسطوره مبدل گشت، ترجمه خسرو خواجه نوری، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، 1395. بهرام نژاد، محسن، «هویت سیاسی دولت صفوی»، مجموعه مقالات همایش ایران زمین در گستره تاریخ صفویه، تبریز: انتشارات ستوده، چاپ اول، 1384. پورامینی، محمدباقر، حاکمان شیعه، قم: انتشارات نورالسجاد، چاپ اول، 1385. جعفریان، رسول،تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویه، تهران: نشرعلم، چاپ اول، 1393. همو، دین و سیاست دردوره صفوی، قم: انتشارات انصاریان، چاپ اول، 1370. حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی،از شیخ صفی تا شاه صفی، چاپ احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی، 1364. حسینی، سیدعلی، نقش مشایخ صفوی در روی کارآمدن صفویان، گرگان: انتشارات نوروزی، چاپ اول، 1391. حسینیان، روح الله، تاریخ سیاسی تشیع، تهران: نشر علیون، 1390. خنجی اصفهانی، فضل الله روز بهان، تاریخ عالم آرای امینی، چاپ محمد اکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، چاپ اول، 1382. خورشاه بن قبادالحسینی، تاریخ ایلچی نظام شاه، چاپ محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول، 1379. رنجبر، محسن، جریانشناسی تاریخی قرائت ها و رویکردهای عاشورا از صفویه تا مشروطه، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1389. رویمر، هانس روبرت،ایران در راه عصر جدید، ترجمه آذر آهنچی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1385. همو، تاریخ ایران دوره صفویان، تهران: انتشارات جامی، چاپ اول، 1380. سانسون، سفرنامه سانسون، ترجمه تقی تفضلی، تهران: انتشارات ابن سینا، 1346. سفرنامه‌های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)، ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات خوارزمی، چاپ اول، 1349. سومر، فاروق، نقش ترکان آناتولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ترجمه احسان اشراقی و محمدتقی امامی، تهران: نشر گستره، چاپ اول، 1371. سیوری، راجر،ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، چاپ اول، 1372. همو، صفویان، تهران: انتشارات مولی، چاپ اول، 1380. شیبانی، نظام الدین مجیر، تشکیل شاهنشاهی صفویه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1346. صدری‌نیا، باقر، «عهد صفوی، دوران بازیابی هویت ایرانی»، مجموعه مقالات نقش آذربایجان در تحکیم هویت ایران، تهران: نشر دفتر برنامه ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول، 1387. صفوی، شاه اسماعیل، خطایی شاه اسماعیل صفوی، چاپ رسول اسماعیل زاده، بی جا: انتشارات الهدی، بی تا. عالم آرای صفوی، چاپ یدالله شکری، تهران: انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، 1363. عبادی، مهدی، تاریخ تشیع در آذربایجان از ایلخانان تا رسمیت یافتن شیعه در ایران، تهران: انتشارات منشور سمیر، چاپ اول، 1394. عبدی بیگ شیرازی، زین العابدین علی، تکمله الاخبار، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران: نشرنی، چاپ اول، 1369. قاسمی حسینی گنابادی، شاه اسماعیل نامه، چاپ جعفر شجاع کیهانی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اول، 1387. کمپفر، انگلبرت، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، 1360. لک زایی، نجف، چالش سیاست دینی و نظم سلطانی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، 1389. معظمی، عبدالعلی، خودکامگی و خودکامگان در تاریخ ایران، تهران: نشر علم، چاپ اول، 1395. مورگان، دیوید، ایران در قرون وسطی، ترجمه عباس مخبر، تهران: انتشارات طرح نو، چاپ اول، 1373. نیازمند، سیدرضا، شیعه در تاریخ ایران شیعه چه می‌گوید و چه می‌خواهد؟، تهران: انتشارات حکایت قلم نوین، 1383. هالم، هاینس، تشیع، ترجمه محمدتقی اکبری، قم: نشر ادیان، 1389._||_