2021-04-25T13:19:24Z
https://jhic.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=6857
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
بررسی تاریخنگاری یعقوبی به لحاظ منابع
علی
بیات
زهره
دهقان پور
بررسی کارنامۀ تاریخ نگاری اسلامی، مطالعۀ موردی آثار مورخان مسلمان به روش استقرایی را میطلبد تا بتوان فرآیند پیدایش، شکلگیری، رشد، توسعه و سرانجام رکود آن را نشان داد. یعقوبی که در قرن سوم هجری میزیست از بنیان گذاران سنت تاریخ نگاری اسلامی در مرحله تدوین جوامع تاریخی در موضوع تاریخ عمومی جهان با رویکرد فرهنگی است. موضوع اصلی این نوشتار شناسایی منابع اطلاعات تاریخ فرهنگ عمومی جهان تا قرن سوم است که مورد استفاده یعقوبی قرار گرفته است و اثبات این فرضیه که او در میان مورخان مسلمان با محوریت بخشیدن به قرآن و تکیه بر عنصر عقل نخستین گام استوار را در ارائه طرح تاریخ نگاری جهانی فرهنگ برداشت.
تاریخ نگاری اسلامی
تاریخ یعقوبی
منابع شفاهی
منابع مکتوب
2011
09
23
9
29
https://jhic.ut.ac.ir/article_50507_78520217a6901cf873a8e8c8a7ade954.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
اندیشه غالب بر نوشتههای تاریخی دورۀ سلجوقی در ایران: کلام اشعری و حکمت عملی
پروین
ترکمنیآذر
از ویژگیهای تاریخنگاری دوره سلجوقی، جمع میان کلام اشعری و حکمت عملی ایرانیان پیش از اسلام است. از سویی احیای اندیشه سیاسی ایرانشهری و تبیین آن به عنوان الگوی عملی سلاطین در دوره سلجوقی در کتابهای سیر الملوک و متون تاریخی تجلی یافت. از سوی دیگر نفوذ کلام اشعری در ایران با آغاز وزارت نظام الملک، به اوج رسید و نوشته اغلب مورخان این دوره را متأثر نمود. مقاله حاضر در صدد پاسخگویی به این مسائل است که چگونه و چرا دو اندیشه اشعری و حکمت عملی ایرانیان در تاریخ نگری مورخان این دوره ظاهر شد، آیا زمینه حضور و جمع میان دو تفکر نشان از تعادل و توازن دارد یا استحاله و یا غلبه یکی بر دیگری؟ تحقیق حاضر نشان خواهد داد، تاریخ نگری مورخان دوره سلجوقی، تجلیگاه برخی دیدگاههای مشترک دو تفکر بود. در برخی موارد دیگر مورخان این دوره موجد تحولی در اندیشههای ایرانیان پیش از اسلام و اسلامی کردن آن بودند و در مواردی فارغ از دیدگاههای اشعریان، برای تبیین جایگاه مستقل پادشاهان، از حکمت عملی ایرانیان سود جستند.
ایران
تاریخ نگاری
تاریخ نگری
حکمت عملی
سلجوقیان
کلام اشعری
2011
09
23
31
51
https://jhic.ut.ac.ir/article_50509_ddf6e279c038d6a3acf15d8ae282f5a5.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
جغرافیای تاریخی سغد در دورۀ اسلامی
حبیب
زمانی محجوب
کورش
صالحی
ایالت سغد به عنوان مهمترین ایالت ماوراءالنهر، به ویژه دو شهر بزرگ آن یعنی سمرقند و بخارا از تمدنی کهن و میراث فرهنگی درخشان برخوردار بود. هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، کوشانیان، هیاطله ، ترکان و ساسانیان در این منطقه حکومت کردهاند. در فاصله سقوط ساسانیان (652م) و فتح ماوراءالنهر توسط مسلمانان (نیمه دوم قرن اول هجری)، دولت شهرهای سغدی درخشیدند و میراث فرهنگی ساسانیان را به دوش کشیدند. در این زمان، سرزمین سغد به دو بخش سغد بخارا و سغد سمرقند تقسیم میشد. همزمان با ورود اسلام، اداره سرزمینهای ماوراءالنهر از جمله سغد، در دست فرمانروایان محلی بود که از استقلال نسبی سیاسی بهرهمند بودند و به سغدشاه، اخشید، ورخومان، طرخون و غورک نام بردار بودند. با تشکیل حکومت سامانیان (279- 389ق)، ایالت سغد یکپارچه زیر سیطره و امارت آنها درآمد. سغد تا روزگار مغولان پررونق بود اما پس از حمله مغول، اهمیت و جایگاه خود را از دست داد. عصر فترت حکومت تا برآمدن تیمور نیز ادامۀ روند خرابی این سرزمین بود .این نوشتار بر آن است تا با بیان جغرافیای تاریخی ایالت سغد، اوضاع طبیعی و پیشینۀ سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آن را بررسی کند.
اخشید
بخارا
خراسان
سغد (صغد)
سمرقند
ماوراءالنهر
2011
09
23
53
77
https://jhic.ut.ac.ir/article_50510_4c918a1c51f0b9aae466b6b62a32dc65.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
کارکرد ابریشم و نقش بازرگانان ارمنی در اقتصاد و سیاست صفویان (از دورۀ شاه عباس یکم تا پایان حکومت صفویان)
ابوطالب
سلطانیان
فراوانی تولید ابریشم و اهمیت آن به عنوان یک کالای صادراتی و استراتژیک، سبب اتخاذ سیاست انحصار آن توسط شاه عباس یکم (996-1038ق) و در پی آن بهکارگیری بازرگانان مجرّب ارمنی در اجرای این سیاست گردید. از این رو، این مسئله مطرح است که این سه عامل مرتبط (ابریشم، سیاست انحصار و بازرگانان ارمنی) چه تأثیری بر یکدیگر داشته و نقش آنها در اقتصاد و سیاست صفویان متأخر چه بوده است؟ برای بررسی دقیقتر این نقش، پس از نگاهی به کم و کیف تولید ابریشم، کوشش شده است تا علل اتخاذ سیاست انحصار ابریشم و نیز علل بهکارگیری بازرگانان ارمنی به مثابه مجریان این سیاست بررسی شود. بازرگانان ارمنی با تواناییهای خاص فردی و گروهی خود، توانستند بازار های نوینی برای ابریشم ایران در بازارهای جهانی بیابند. بر این اساس، بررسی سه عامل مرتبط مذکور در اقتصاد ابریشم نشان میدهد که آنها نه تنها بر روابط و سیاست خارجی ایران تأثیر گذاشتند، بلکه سبب گسترش بازرگانی خارجی، افزایش واردات پول و مسکوکات، برقراری موازنه در تجارت خارجی شده و موقعیت اقتصادی ـ اجتماعی بازرگانان دست اندر کار ابریشم را نیز ارتقا دادند.
ابریشم
بازرگانان ارمنی
تجارت خارجی
سیاست انحصار
صفویان
2011
09
23
79
101
https://jhic.ut.ac.ir/article_50511_18f73bfc481ca57767ac2b6ab9ef04e5.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
نقش شیعیان در نسبنگاری عمومی
نعمتالله
صفری فروشانی
سید محمدرضا
عالمی
شیعیان در نسبنگاری عمومی نقشی برجسته داشتند و از پیشروان این علم بودند. آنان با استفاده از منابع شفاهی چون نقل از نسبدانان نخستین و گفتگو با عالمان و شیوخ قبایل و نیز منابع مکتوب چون کتب پیشینیان، کتیبهها و سنگ قبرها، به ثبت انساب اقدام کردند. نوشتههای نسبنگاران شیعی به ویژه ابن کلبی از منابع اصلی نسبنگاران بعدی اعم از شیعه و سنی بوده است. همچنین کتاب الاکلیل همدانی که نوآوری خاصی در استفاده از منابع دست اول چون کتیبهها و سنگ قبرها در انساب نگاری دارد از این دست آثار است. این نوشتار ضمن بررسی تألیفات مهم و اساسی شیعیان در نسبنگاری عمومی به نقاط برجسته و تأثیرگذار آنها در این حوزه میپردازد و از میزان سهمشان در این دانش سخن میگوید.
شیعیان
نسب نگاران
نسب نگاری عمومی
منابع نسب نگاری
2011
09
23
103
121
https://jhic.ut.ac.ir/article_50512_3f53bd24c467ae0e820e95c0d023afcb.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
آغاز حرفۀ وراقت در میان مسلمانان
مهدی
مجتهدی
احمد
بادکوبه هزاوه
محسن
معصومی
وراقت به عنوان یکی از مشاغل رایج در میان مسلمانان، نقش مهمی در تولید و ترویج کتاب داشته است. به کسی که در این پیشه فعالیت داشت ورّاق گفته میشد. حال سؤال این است که حرفه وراقت چگونه آغاز شده است؟ از آنجا که بنا بر نظری مشهور، شروع ساخت کاغذ در میان مسلمانان مربوط به نیمه قرن دوم است؛ برخی از محققان معتقدند که وراقت با ورود اسیران کاغذ ساز چینی به سمرقند پس از نبرد طراز (134ق) شکل گرفته و کلمه وراقت از ورق به معنی کاغذ گرفته شده است. در مقابل نظری وجود دارد که ورود کاغذ را مدتها پیش از این تاریخ دانسته است. این نوشتار بر آن است تا با بررسی منابع و گزارشهای موجود، تصویری روشن از آغاز این شغل در میان مسلمانان به دست دهد و دو نظر مشهور در این باره را بازخوانی کند. به نظر میرسد به رغم ورود کاغذ در نیمه قرن دوم، ارتباطی میان این واقعه و آغاز وراقت وجود ندارد و وراقت در نیمه دوم قرن اول هجری شکل گرفته است.
وراقت
ورّاقان
کاتبان قرآن
کاغذ
ورق
مصحف
2011
09
23
123
144
https://jhic.ut.ac.ir/article_50513_6947bbc3e1bf3af692e0d308f9652f2c.pdf
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
2228-7906
2228-7906
1390
44
2
بررسی میزان دقّت خروج از مرکز مدار زمین ـ خورشید در ادوار میانۀ اسلامی
سید محمد
مظفّری
در این پژوهش، سه روش اندازهگیری خروج از مرکز مدار زمین- خورشید در اخترشناسی باستان و ادوار میانه، یعنی روش فصول، روش اوساط بروج و روش سه نقطهای، معرّفی و میزان دقّت آنها از دو جنبه بررسی میشود: اوّل، محدوده دقّت ذاتی روش و حسّاسیّت آن به مقادیر ورودی و دوم، میزان دقّت از حیث بررسی موردی مقادیر تاریخی به دست آمده در ادوار میانه اسلامی. در جنبۀ نخست، چنین نتیجه شده است که میزان دقّت ذاتی هر روش از روش پیش از آن بیشتر است و وقوف منجمّان ادوار میانه بر این واقعیّت به جایگزینی هر روش بر روش متقدّم و لاجرم افزایش کاربرد روش سه نقطهای و تبدیل شدن آن به شیوۀ استاندارد تعیین خروج از مرکز منجر شده بوده است. در جنبۀ دوم، با بررسی نمونههای تاریخی میتوان دید که (1) چنانکه مورد انتظار است، میزان واگرایی و خطای میانگین نتایج حاصل از کاربرد روش فصول بیش از دو روش دیگر است؛ امّا (2) اگرچه میزان دقّت روش سهنقطهای بیشتر است، دقیقترین مقادیر مضبوط برای خروج از مرکز متعلّق به کاربرد روش فصول است؛ همچنین، (3) دقیقترین مقدار در ادوار میانه اسلامی متعلّق به اندازهگیری بیرونی در سال 385 یزدگردی/ 1016م بر اساس روش فصول و دقیقترین مقدار به کار رفته در زیجهای مشهور همان دوران متعلّق به الغ بیگ، در زیج سلطانی، است، در حالی که سه مقدار متعلّق به مروروذی، نیریزی و خازنی از کمترین میزان دقّت برخوردار بودهاند. (4) دقّت اندازهگیریها در ادوار میانۀ اسلامی بیش از میزان دقّت اندازهگیری کوپرنیک در اوایل سدۀ 16م بوده است.
اخترشناسی دوره میانۀ اسلامی
الگوی خورشیدی
خروج از مرکز
روش اوساط بروج
روشسه نقطهای
روش فصل
2011
09
23
145
173
https://jhic.ut.ac.ir/article_50514_b151509a7f61081a3de2cc48462313d6.pdf