موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 58 2 2026 03 11 Qajar Iran and International Law: From Encounter to the Understanding of Concepts and Structures ایران قاجاری و حقوق بین‌الملل: از مواجهه تا درک مفاهیم و ساختارها 44 63 106338 10.22059/jhic.2025.401176.654598 FA فرید فتحی دانشجوی کارشناسی ارشد ، گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، دانشکدۀ حقوق ،دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. محسن نیک‌بین استادیار گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، دانشکدۀ حقوق ،دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران 0000-0003-0137-0022 Journal Article 2025 08 23 The transformation of the international legal order in the nineteenth century confronted Eastern polities with a constellation of novel principles that unsettled the foundations of their traditional relations. Concepts such as territorial sovereignty, sovereign equality of states, non-intervention, and the binding force of treaties, rooted in modern rationality and a Eurocentric logic, operated as the common language of the emerging order and rendered entry into it unavoidable. Qajar Iran, situated amid political pressures, imperial rivalries, and diplomatic imperatives, was compelled to rethink its place within this nascent system. Adopting a historical–analytical approach, this study examines how Iran engaged these principles. The methodology rests on critical analysis of diplomatic documents, legal texts, and reports of missions and travelogues, including Sefaratameh, Heyratnameh, and the mission report of the Ajodanbashi (Adjutant-General). The findings indicate that Iran did not merely receive these concepts passively; rather, it acted as a conscious agent seeking to recalibrate modern notions in light of its own intellectual, political, and cultural contexts. Although colonial structures and geopolitical asymmetries constrained the scope for action, Iranian legal discourse gradually assumed a more indigenous orientation and began to articulate an autonomous legal identity within the new order. The study shows that Iran’s transition to modern international law was neither linear nor simple, but a complex, contested, and ultimately generative process, one that combined the unavoidable adoption of modern principles with elements of resistance and conceptual re-articulation. In this sense, Iran’s encounter with modern international law exemplifies a negotiated accommodation, in which reception, critique, and reinterpretation unfolded in tandem, helping shape a distinctive legal self-understanding within the global order. تحول نظم حقوق بین‌الملل در قرن نوزدهم، دولت‌های شرقی را در برابر منظومه‌ای از اصول نوین قرار داد که بنیادهای سنتی مناسباتشان را به چالش می‌کشید. مفاهیمی چون «حاکمیت سرزمینی»، «برابری حقوقی دولت‌ها»، «منع مداخله» و «الزام‌آوری معاهدات» که برخاسته از عقلانیت مدرن و منطق اروپامحور بودند، به‌مثابۀ زبان مشترک نظم جدید عمل کرده و ورود به آن را ناگزیر می‌ساختند. ایرانِ قاجاری که در میانۀ فشارهای سیاسی، رقابت‌های استعماری و الزامات دیپلماتیک قرار گرفته بود، ناچار شد به بازاندیشی در جایگاه خویش در این نظام نوظهور بپردازد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی، می‌کوشد نحوۀ مواجهۀ ایران با این اصول را واکاوی کند. روش کار بر مبنای تحلیل انتقادی اسناد دیپلماتیک، متون حقوقی و گزارش‌های مأموریت‌ها و سفرنامه‌هایی چون <em>سفارت‌نامه</em>، <em>حیرت‌نامه</em> و <em>شرح مأموریت آجودانباشی</em> سامان یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ایران نه صرفاً در مقام پذیرندۀ منفعل این مفاهیم، بلکه در جایگاه کنشگری آگاه ظاهر شد و کوشید مفاهیم مدرن را متناسب با بستر فکری، سیاسی و فرهنگی خویش بازتعریف کند. هرچند ساختارهای استعماری و نابرابری‌های ژئوپلیتیکی، میدان مانور ایران را محدود می‌ساخت، گفتمان حقوقی ایرانی به‌تدریج گرایشی بومی پیدا کرد و به سمت تعریف هویت مستقل حقوقی در چهارچوب نظم نوین متمایل شد. این مطالعه نشان می‌دهد که گذار ایران به حقوق بین‌المللِ مدرن فرآیندی خطی و ساده نبوده، بلکه حرکتی پیچیده، پرچالش و در عین حال سازنده بوده است؛ حرکتی که ضمن پذیرش اجتناب‌ناپذیر اصول مدرن، بر نوعی مقاومت و بازآفرینی مفهومی نیز استوار بود. https://jhic.ut.ac.ir/article_106338_58ba4b104aa74950382695f7c518110b.pdf