موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 58 2 2026 03 11 A Critical Perspective on the Historical Geography of the Caucasus in the Works of Haji Mirza Zain al-Abedin Shirvani نگاه انتقادی به جغرافیای تاریخی قفقاز در آثار حاجی میرزا زین‌العابدین شیروانی 64 89 106339 10.22059/jhic.2025.394289.654575 FA فاطمه جعفرنیا استادیار، گروه تاریخ، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران محمد عزیزنژاد دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 05 07 Haji Mirza Zain al-Abedin Shirvani (1194-1253 AH/ 1780-1837 AD) was a Sufi master of the Ni'matullahi order during the Qajar period. He spent nearly four decades traveling through various Islamic lands in pursuit of spiritual truth and self-knowledge. He documented his observations in three major travelogues titled <em>Rīyāḍ al-Sīyāḥa, Ḥadāʼiq al-Sīyāḥa</em>, and <em>Bustān al-Sīyāḥa</em>. In his works, Shirvani viewed geography as going beyond mere topography, considering it a medium for spiritual wayfaring, discovering truth, and attaining self-knowledge. In his view, geography was not merely a description of place, but an instrument for representing diverse human cultures, mystical paths, and beliefs. He used it to narrate his spiritual journey, convey mystical concepts, and explore the relationship between humanity and the universe. The Caucasus was among the regions that attracted Shirvani’s attention, including its natural geography, human and ethnic diversity, and specific areas such as Dagestan, Circassia, Talesh, Arran, Qarabagh, Armenia, Georgia, and their dependencies. The Caucasus, which had been separated from Iran by the Russians, became the focus of Shirvani's travel during a critical historical period, lending particular significance to his accounts of the region. The present study aims to revisit and critique the representation of the historical geography of the Caucasus in these works. Using a critical approach and historical criticism, the geographical and historical data in Shirvani’s travelogues were examined and compared with earlier sources. Findings reveal that although his reports on the Caucasus largely rely on earlier Islamic historians and geographers and offer little innovative detail, his firsthand observations, especially regarding demographic composition, linguistic diversity, religions, and cultural characteristics of certain Caucasian cities, are valuable and unique. The novelty of this article lies in its critical emphasis on the role of Shirvani’s travelogues in both continuing and reimagining the Islamic tradition of historical geography concerning the Caucasus. حاجی میرزا زین‌العابدین شیروانی (۱۱۹۴-۱۲۵۳ق./ ۱۷۸۰-۱۸۳۷م.) از مشایخ طریقت صوفی نعمت‌اللهیه در دورۀ قاجاریه بود که نزدیک به چهار دهه از عمر خود را با هدف کشف حقیقت و معرفت نفس به سیرو‌سیاحت در سرزمین‏های مختلف اسلامی سپری کرد. او مشاهدات خود را در سه سفرنامۀ مهم با عناوین <em>ریاض‏السّیاحه</em>، <em>حدائق‏السّیاحه</em> و <em>بستان‌السّیاحه</em> ثبت نمود. قفقاز ازجمله مناطقی بود که جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی و قومی مناطق مختلف آن مورد توجه شیروانی قرار گرفته است. قفقاز بخشی از قلمرو ایران بود که توسط روس‏ها جدا شد و بازدید شیروانی از قفقاز در این برهۀ حساس تاریخی، اهمیت گزارش‌های او دربارۀ این منطقه را برجسته می‌سازد. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی و نقد بازنمایی جغرافیای تاریخی قفقاز در این آثار است. بدین منظور، با بهره‌گیری از رویکرد انتقادی و روش نقد تاریخی، داده‌های جغرافیایی و تاریخی موجود در سفرنامه‌های شیروانی بررسی و با منابع پیشین مقایسه شد. یافته‏ها نشان می‏دهند اگرچه گزارش‏های شیروانی دربارۀ قفقاز در بسیاری موارد متکی بر آثار مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی گذشته است و اطلاعات نوآورانۀ کمی دارد، مشاهدات عینی شیروانی، به‌ویژه در زمینۀ‌ ترکیب جمعیتی، تنوع زبانی، مذاهب و ویژگی‌های فرهنگی برخی شهرهای قفقاز، ارزشمند و منحصربه‌فرد است. نوآوری این مقاله در آن است که با نگاهی انتقادی، نقش سفرنامه‌های شیروانی را در تداوم و در عین حال بازآفرینی سنت جغرافیای تاریخی اسلامی دربارۀ قفقاز برجسته می‌کند https://jhic.ut.ac.ir/article_106339_b2e2c51fd9eeb12c40507a10c68e8992.pdf