موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 58 2 2026 03 11 The Sect Who Might Set All North Africa Ablaze: The Senussis (1850-1914) سنوسیه: فرقه ای که می توانست سراسر شمال آفریقا را به آتش بکشد (۱۸۵۰-۱۹۱۴) 251 295 106348 10.22059/jhic.2025.389405.654552 FA محمدعلی کاظم‌بیگی استاد، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 01 25 The growth of Islamic movements in Muslim societies during the recent decades has brought about increasing attention of scholars to roots and records of such happenings. In this field, the study of Muslims’ responds to the colonial presence of European powers in Islamic lands, attracting academics, has resulted in various theories. Following this approach, the present work aims to study the movement of an Islamic sect, namely Sanusiyya/ Senussiyyah, in north Africa, especially in Libya, during 1850-1914 when their successful struggle against European colonial powers helped Muslim awaking much. The findings show that from ideological point of view, Sanusis’ beliefs were founded on local understanding of Islam-Sufism in Libya. This restricted expansion of Sanusism within and without Libya. As to the financial resources, the Sanusis were mostly dependent on slave trade. But this asset became unreliable as a result of slavery trade prohibition policy of the great powers in the 19th century. In the field of political-military efforts, it seems that the origin of Sanusis’ achievements should be searched for in the colonial policies of Britain (in Egypt and Sudan) and France (in Tunis and Algeria) who to avoid unnecessary conflicts preferred to keep Libyan desert as a buffer between their colonies, while weakness prevented the Ottomans’ involvement in Libyan affairs. Having accepted legitimacy of the Ottoman Caliphate, the Sanusis took advantage of the existing power vacuum and established themselves in Libya (mid-19th century). Since then, till the beginning of the Great War (1914) they conducted the Jihads and operations against both Franch and Italian colonialism in Libya itself. در دهه‌‌های اخیر افزایش تحرکات اسلامی سبب توجه فزایندۀ پژوهشگران به ریشه‌‌‌ها و سوابق چنین جنبش‌‌هایی در جوامع اسلامی شده است. در این زمینه، مطالعۀ واکنش مسلمانان به حضور استعماری قدرت‌های بزرگ اروپایی در سرزمین‌های اسلامی نظریه‌‌های مختلفی را به بار آورده است. پیرو این رویکرد، تحقیق حاضر به مطالعۀ حرکت فرقه‌ای اسلامی موسوم به «سنوسیه» در شمال آفریقا، به‌ویژه لیبی، در فاصلۀ ۱۸۵۰-۱۹۱۴م. اختصاص دارد که مبارزات موفق این فرقه علیه قدرت‌های استعمارگر اروپایی به بیداری جهان اسلام کمک کرد. یافته‌‌‌ها نشان می‌دهد که از لحاظ عقیدتی، سنوسیه بر اساس برداشتی محلی از اسلام - طریقت شکل گرفته بود. این ویژگی توسعۀ جنبش را در داخل و خارج از لیبی محدود می‌کرد. از زاویۀ منابع مالی، جنبش سنوسیه بیش از هرچیز وابسته به تجارت برده‌‌ بود که با سیاست جلوگیری تجارت برده از سوی قدرت‌های بزرگ در سدۀ ۱۹م. غیرقابل اتکا شد. در عرصۀ اقدامات سیاسی - نظامی به نظر می‌رسد که سرچشمۀ موفقیت‌های سنوسیه را باید در سیاست استعماری بریتانیا در مصر و سودان، و فرانسه در الجزایر و تونس جست‌وجو کرد که جهت جلوگیری از برخورد، ترجیح دادند بیابان لیبی منطقه‌ای حائل میان مستعمراتشان باشد. این در حالی بود که ضعف مانع از مداخلۀ عثمانی در امور لیبی می‌شد. سنوسیه ضمن پذیرش مشروعیت خلافت عثمانی و با استفاده از خلأ قدرت موجود، از اواسط سدۀ ۱۹م. خود را در لیبی تثبیت کردند. از آن پس تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴م.) سنوسیه رهبری جهاد و نیز مبارزه علیه استعمار فرانسه و ایتالیا را در لیبی در پیش گرفتند.

https://jhic.ut.ac.ir/article_106348_60a64ae1cafe475647cc3f368c9b9ab5.pdf