موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 58 2 2026 03 11 The Great Hakimi Zij in the History of Islamic Astronomy and Its Role in the Transmission of Observational Data to Modern Astronomy جایگاه زیج حاکمی کبیر در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن در انتقال داده‌های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن 296 320 106349 10.22059/jhic.2026.408990.654628 FA یونس کرامتی استادیار، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 12 28 The Great Hakimi Zij, composed by the Egyptian astronomer Ibn Yunus (d.399/ 1009), is among the most significant astronomical works compiled in the Islamic civilization and constitutes a fundamental source for the history of observational practice. This article examines the place of the Hakimi Zij within the history of Islamic astronomy by focusing on its observational content and historical function, and by assessing its role in the transmission of astronomical data to modern astronomical traditions. A close analysis of the text demonstrates that Ibn Yunus, through the systematic and precise recording of his own observations and the careful compilation of dispersed materials from earlier astronomers, preserved a corpus of data some of which represent the only known sources for reconstructing otherwise lost observational traditions. The Great Hakimi Zij constitutes the sole extant source for Iranian observations of the solar apogee from the Sasanian period, as well as for data attributed to figures such as Aḥmad al-Nahāwandī, al-Māhānī, and the Banū ʾAmājūr, and thus plays a foundational role in reassessing the history of Islamic observational astronomy, particularly the observational program of the Mumtaḥan astronomers. The article further traces the wide circulation of the Hakimi Zij across various Islamic regions, including Egypt, Syria, Iran, and Yemen, and examines its profound influence on later astronomical tables, most notably the Ilkhanid Zij. It then explores the routes through which the observational data of this work were transmitted to Europe and the ways in which Western astronomers made use of them from the seventeenth century onward-data that played a significant role in the formation of modern astronomical research, including studies of the secular acceleration of the Moon and long-term variations in the Earth’s rotational velocity. In this way, the Great Hakimi Zij stands not only as a landmark work in the history of Islamic astronomy, but also as a civilizational document attesting to the link between Islamic observational practice and the formation of modern astronomical knowledge زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن‌ یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجسته‌ترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار می‌آید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال داده‌های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی می‌کند. تحلیل متن نشان می‌دهد که ابن‌یونس با ثبت دقیق و نظام‌مند رصدهای خود و گردآوری داده‌های پراکندۀ اخترشناسان پیشین، مجموعه‌ای فراهم آورده که برخی از این داده‌ها، یگانه مأخذ شناخته‌شده برای بازسازی سنت‌های رصدی ازمیان‌رفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و به‌ویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقالۀ پیشِ‌رو همچنین به رواج گستردۀ زیج حاکمی کبیر در سرزمین‌های مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیج‌های بعدی، به‌ویژه زیج ایلخانی، می‌پردازد. سپس، مسیر انتقال داده‌های رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهره‌گیری اخترشناسان غربی از آن‌ها از سدۀ 17 میلادی به بعد بررسی می‌شود؛ داده‌هایی که در شکل‌گیری پژوهش‌های نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشته‌اند. بدین‌سان، زیج حاکمی کبیر نه‌تنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار می‌آید.

https://jhic.ut.ac.ir/article_106349_70cd6514f2be7c017e11336c00a4a1e7.pdf