موسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Re-Creation of the Hadith Memories of the Companions Based on Halbwachs' Theory of Collective Memory; Case Study: The Hadith on the Non-Obligation of Ghusl (Full Ablution) for Janābah (Major Ritual Impurity)بازآفرینی خاطرات حدیثی صحابه بر اساس نظریة حافظة جمعی هالبواکس؛ مطالعۀ موردی حدیث عدم وجوب غسل جنابت12710473110.22059/jhic.2025.385019.654533FAهادیخواجویگروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران0000-0002-9316-2409ولی الهبرزگر کلیشمیاستادیار، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایرانفاطمهاحمدونداستادیار، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران.Journal Article20241112The process and origin of Hadith formation have presented researchers with many questions. Today, sociological and psychological research can be utilized to aid Islamic studies. By evaluating Hadiths, a group of them can be considered the recounting of the Companions' memories of the Prophet (PBUH) after his passing. The memories of the Companions introduce categories such as the sociology of memory, the impact of society on the intersubjective construction of memories, and the functions of memory back into research. The Hadith memory is the re-creation of an action or behavior of the Prophet (PBUH) that was imprinted as a memory in the mind and memory of the witnesses. The mind stores this memory within the framework of an image and a social situation, and at the time of recall, it re-creates it based on the present, current needs, and in line with a social function. This research seeks to answer the question of how the process of re-creation of the Companions' memories within the framework of Hadith and the effective social components in its construction occurs, utilizing Maurice Halbwachs' theory of collective memory. The shared memories and experiences of the members of a society or group create the basis for the formation of collective memory. This research, in its historical approach, explains the idea of Hadith memories, the contexts of their formation, and analyzes the effective social elements in the construction of these memories. The case study of the Hadith "When one circumcised part passes the other circumcised part, ghusl is obligatory" within the framework of a memory has shown that concepts such as "Memory Politics", "Popular Memory", "Memory Dynamism", and "Continuity and Renewal" have played a role in the re-creation of this Hadith memory and the formation of collective memory.فرآیند شکل‌گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش‌های بسیاری روبه‌رو کرده است. امروزه پژوهش‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناسی می‌تواند به عنوان یاری‌گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می‌توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا(ص)، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله‌هایی، چون جامعهشناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین‌الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به پژوهش بازمی‌نماید. خاطرة حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول(ص) است که به عنوان خاطره‌ای در مغز و حافظة شاهدان نقش بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی‌های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می‌کند. این پژوهش درصدد پاسخ‌گویی به چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره‌گیری از نظریة حافظة جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک جامعه یا گروه، زمینة شکل‌گیری حافظة جمعی را به وجود می‌آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به تبیین ایدة خاطرات حدیثی، زمینه‌های شکل‌گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می‌پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظة عامه‌پسند»، «پویایی‌حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطرة حدیثی و شکل‌گیری حافظة جمعی، نقش‌آفرینی کرده است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104731_a0f7c1cfa96808f66fe13ccf2ef53e8f.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116An Analysis of Nastaʿliq Calligraphy Styles, The Tabriz School of the Turkmen Dynastyتحلیلی بر شیوه‌های خوش‌نویسی نستعلیق؛ سبک تبریز مکتب ترکمانان285310473210.22059/jhic.2025.381289.654514FAاسماعیلحسن زادهدانشیار ،گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران.0000-0001-5558-9367ذکراللهمحمدیدانشیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران.0000-0001-5558-9367Journal Article20240823Art in the post-Ilkhanid period, alongside religion, became an element of identity and legitimization for governments. The advancement of calligraphy and miniature painting, alongside other arts, led to dynamism in society, creating diversity and multiplicity within the framework of a Mongol-Turkic and Iranian identity. The Shiraz school of calligraphy under the Al Injou and Al Muzaffar in the 8th century pioneered this movement. Baghdad and Tabriz under the Jalayirids achieved innovation by combining the legacy of Shiraz and the ingenuity of Tabriz. The Nastaʿliq script was the manifestation of this dual mixture, reaching its peak in Tabriz. With the forced migration of Tabrizi artists to Samarqand and Herat, the artistic center also shifted its location. With the rise to power of the Qara Qoyunlou and Aq Qoyunlou rulers, the Turkmen school of calligraphy regained strength with its distinct characteristics. This research, using a historical-analytical method, identifies the variety of Nastaʿliq calligraphy types within the Turkmen domain. Based on the lineage of the script, six parallel currents of calligraphy activity were identified, which, according to the master-head, can be referred to as the:"Khwarazmi Style", "Abd al-Hayy Astarabadi Style", "Khalvati Tabrizi Style", "Harawiyan Style", "Azhar Tabrizi Style" & "Miscellaneous Style". There were competitions and collaborations between these styles. This typology is based on specialized aspects of script recognition and the master-student relationship. The present research demonstrates that the Turkmen period cannot be overlooked due to the brevity of its political rule. The article's objective is to show the continuation of the calligraphy tradition beyond the borders and court of the Timurids. The progress of calligraphy during these dynasties is comparable to the progress of the Timurid and Safavid periods. Furthermore, the main origin of the Timurid School of calligraphy was the western provinces of Iran, which was transferred to the Turkmens somewhat unchanged and later, provided the basis for the formation of the Safavid School. However, the position of the Turkmen school should not be reduced merely to an intermediary and transitional tool; rather, it added to the aesthetics and subtlety of the penmanship.هنرِ دورة پساایلخانی در کنار دین، به عنصر هویت و مشروعیت‌بخش حکومت‌ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش‌نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه‌رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش‌نویسی شیراز آل‌اینجو و آل‌مظفر در سدة هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به نوآوری رسید.خط نستعلیق، تجلی آمیزة دوگانة بالا بود که در تبریز به‌اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت‌گیری حکمرانان قراقویونلو و آق‌قویونلو، مکتب خوش‌نویسی ترکمان باویژگی‌های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به روش تحلیل تاریخی به شناسائی تنوع سنخ‌های خوش‌نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به سلسله‌نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش‌نویسی را به‌موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به استاد سرشاخه، می‌توان به «شیوة خوارزمی»، «شیوة عبدالحی استرآبادی»، «شیوة خلوتی‌تبریزی»، «شیوة هرویان»، «شیوة اظهر تبریزی» و «شیوة متفرقه» اشاره کرد. رقابت‌ها و همراهی‌هایی بین این شیوه‌ها وجود داشت. این سنخ‌شناسی بر اساس جنبه‌های تخصصی خط‌شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی‌توان دورة ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان‌دادن تداوم سنت خوش‌نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش‌نویسی در سلسله‌ها، با پیشرفت دورة تیموری و صفوی برابری می‌کند. درضمن، منشأ اصلی خوش‌نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به ترکمانان منتقل شد و سپس زمینة شکل‌گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به میانجی‌گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبة زیبایی‌شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104732_411ffc7285a27713c5e4351845768b6c.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116A Comparative Study of the Transformation of Constellation Figures with Human Iconography from al-Ṣūfī's Ṣuwar al-Kawākib in Qazvīnī’s ʿAjā'ib al-Makhlūqāt Case Study: Bodleian Library, Oxford Manuscript No. 144 and Munich Library Manuscript No. 464مطالعۀ تطبیقی استحالۀ صور فلکی با شمایل انسان از رسالۀ صورالکواکب عبدالرحمان صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی (مطالعۀ موردی نسخۀ 144 کتابخانۀ بادلیان آکسفورد و نسخۀ 464 کتابخانۀ مونیخ)548610473310.22059/jhic.2025.390596.654558FAالههپنجه باشیدانشیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.0000-0001-5631-8622زینبمحمدجانی دیوکلائیکارشناس ارشد نقاشی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.0000-0001-8382-8126Journal Article20250215The oldest surviving manuscript of ʿAbd al-Raḥmān al-Ṣūfī al-Rāzī's Ṣuwar al-Kawākib al-Thābitah dates back to 400 AH and is currently preserved in the Bodleian Library, Oxford. Other copies of al-Ṣūfī's Ṣuwar al-Kawākib exist from the 9th century AH, which share many similarities with their older counterpart in terms of the design and execution of human figures. In 678 AH, Qazvīnī wrote cosmological essays in his book titled ʿAjā'ib al-Makhlūqāt wa Gharā'ib al-Mawjūdāt (Wonders of Creation and the Peculiarities of Existing Things) , in which the human figures of the fixed constellations are similar to al-Ṣūfī's Ṣuwar al-Kawākib in terms of bodily postures and conventional motifs, but are executed with different styles and techniques than al-Ṣūfī's book. The aim of this research is to identify and explain the constant and variable factors in the design of constellations with human iconography from al-Ṣūfī's book Ṣuwar al-Kawākib as they appear in Qazvīnī’s ʿAjā'ib al-Makhlūqāt. The research questions are as follows: Which human-figured constellations in Qazvīnī's book are similar to al-Ṣūfī's? What visual changes have been made to the human figures in Qazvīnī's book while adhering to astronomical rules and the positions of the stars? This is a fundamental and descriptive-analytical research conducted through a comparative study. The data was obtained by searching library and documentary sources and by observing existing manuscripts. The results show that the human-figured constellations Cepheus, Boötes (ʿAwwā), Hercules (Jāthī), Cassiopeia (Dhāt al-Kursī), Perseus (Bārshāwush), Auriga (Mumsik al-Aʿinnah), Ophiuchus (Ḥawwā), Andromeda (al-Mar'at al-Musalsalah), and Centaurus (half-human, half-animal) in Qazvīnī's book are similar to al-Ṣūfī's. Unlike al-Ṣūfī's book, the constellations in Qazvīnī's are drawn in color, with simple faces and without attention to detail, and with less dynamic, static bodies. Furthermore, their clothing is executed in a completely Arab-Islamic style. Based on the examinations, it appears that the faces and clothing of the human figures in Qazvīnī's book were inspired by Yaḥyā ibn Maḥmūd al-Wāsiṭī's book Maqāmāt al-Ḥarīrī.قدیمی‌ترین نسخۀ کتاب صورالکواکب الثابته نوشتۀ عبدالرحمان صوفی رازی مربوط به سال 400 ه.ق است که اکنون در کتابخانۀ بادلیان آکسفورد نگهداری می‌شود. نسخه‌های دیگری از صورالکواکب صوفی وجود دارد که مربوط به قرن نهم ه.ق می‌باشند و شباهت‌های بسیاری از نظر طراحی و اجرای شمایل انسانی با نسخۀ کهن خود دارند. در سال 678 ه.ق قزوینی در کتاب خود با عنوان عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، مقالاتی در باب کیهان‌شناسی نوشته است که شمایل انسانی صور فلکی ثابته در آن از نظر حالت‌های بدنی و نقش‌مایه‌های قراردادی همانند صورالکواکب صوفی هستند، اما از نظر سبک و تکنیک، متفاوت با کتاب صوفی اجرا شده‌اند. هدف از این پژوهش شناخت و تبیین عوامل ثابت و متغیر در طراحی صور فلکی با شمایل انسان از کتاب صورالکواکب صوفی در عجایب المخلوقات قزوینی است. پرسش‌های پژوهش بدین شرح مطرح می‌شود: کدام‌یک از صورت‌های فلکی با شمایل انسان در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند؟ چه تغییرات بصری با رعایت ضوابط نجومی و موقعیت ستارگان در نقوش انسانی کتاب قزوینی ایجاد شده است؟ این پژوهش بنیادی و از نظر ماهیت توصیفی _ تحلیلی با مطالعۀ تطبیقی صورت گرفته است. داده‌ها با جست‌وجو در منابع کتابخانه‌ای _ اسنادی و از طریق مشاهدۀ نسخه‌های موجود، به دست آمده‌اند. نتایج پژوهش گویای آن است که صورت‌های فلکی با شمایل انسان، قیفاووس، عوا، جاثی، ذات‌الکرسی، برساوش، ممسک الاعنه، حوا، امرأه المسلسله و قنطورس (نیم انسان، نیم حیوان) در کتاب قزوینی با صوفی مشابه هستند. صور فلکی در کتاب قزوینی برخلاف کتاب صوفی، به صورت رنگی و با چهره‌های ساده و بدون پرداخت به جزئیات و با بدن‌های کم‌تحرک و ایستا ترسیم شده‌اند؛ همچنین از نظر نوع پوشش به صورت کاملاً عربی _ اسلامی اجرا گردیده‌اند. با توجه به بررسی‌های انجام شده، به نظر می‌رسد چهره و پوشش شمایل‌های انسان در کتاب قزوینی الهام‌گرفته از کتاب مقامات حریری اثر یحیی بن محمود واسطی است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104733_eb6e913da4b13b7143c64ed0a2295cee.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116The Iranian Adhān: A Cultural Semiotic Analysis of Moʾazzinzadeh Ardabili's Adhānاذان ایرانی: نشانه‌شناسی فرهنگی اذان مؤذن‌زاده اردبیلی8710810473710.22059/jhic.2025.389702.654555FAمرتضیتوکلی زیارتگاهیدانشآموختۀ کارشناسی ارشد جامعهشناسی، گروه جامعهشناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.0009-0003-0544-8461Journal Article20250130The tradition of calling the Adhān (call to prayer) with a beautiful voice in Iran is as old as the introduction of Islam to the country. This Islamic tradition, by being integrated with Iranian culture and art, has created unique manifestations in the history of Iranian music and architecture, and has been preserved and expanded over successive periods. Among these, the Adhān of the late Moʾazzinzadeh Ardabili is considered one of the most enduring Iranian Adhāns, both for his recognition and utilization of the Bayat Tork Dastgah (specifically the Rūḥ al-Arwāḥ Gusheh) and for his creation and innovation in tone and vocal techniques. This set of characteristics is what distinguishes the Iranian Adhān from other Adhāns in the Islamic world. This research, conducted using the method of Cultural Semiotics, demonstrates that the resonance of Moʾazzinzadeh's Adhān from the minarets of mosques is the simultaneous embodiment of Iranian-Islamic music and architecture, which has left a unique auditory experience in the Iranian collective memory. Based on the results:
The semiotic role of integrating music and architecture in Moʾazzinzadeh's Adhān is identified as having an ordering and meaning-giving function to religious action and rituals.
The intertwining of Moʾazzinzadeh's Adhān with sacred time is also identified as one of the most important reasons for the enduring legacy of this Adhān in the Iranian collective memory.سنت اذان‌گویی با صوت خوش در میان ایرانیان، قدمتی همپای ورود اسلام به ایران دارد. این سنت اسلامی از راه تلفیق با فرهنگ و هنر ایرانی توانسته جلوه‌های ویژه‌ای را در تاریخ موسیقی و معماری ایران رقم بزند و طی دوره‌های متناوب، حفظ و گسترش یابد. در این بین، اذان مرحوم مؤذن‌زادۀ اردبیلی، هم به لحاظ شناخت و تأثیرپذیری از آواز بیات ترک (گوشۀ روح‌الارواح) و هم به جهت خلق و نوآوری در لحن و تکنیک‌های آوایی، جزو ماندگارترین اذان‌های ایرانی محسوب می‌شود. مجموعۀ این ویژگی‌هاست که اذان ایرانی را از سایر اذان‌ها در جهان اسلام متمایز می‌کند. در این پژوهش که با روش نشانه‌شناسی فرهنگی انجام گرفته است، نشان داده شد که طنین اذان مؤذن‌زاده از فراز گلدسته‌های مساجد، تجسم هم‌زمان موسیقی و معماری ایرانی - اسلامی است که تجربۀ شنیداری ویژه‌ای در خاطرۀ جمعی ایرانی برجای گذارده است. بر اساس نتایج به دست آمده، نقش نشانه‌ای تلفیق موسیقی و معماری در اذان مؤذن‌زاده، نقش انتظامی و معنادهی به کنش و مناسک دینی و آمیختگی اذان مؤذن‌زاده با زمان قدسی، ازجمله مهم‌ترین دلایل ماندگاری این اذان در خاطرۀ جمعی ایرانی شناخته شدند.https://jhic.ut.ac.ir/article_104737_1ee0c7b3d366101e47be4b32291d7833.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Background and Analysis of the Intellectual and Cultural Ties between Iran and Tunisiaپیشینه و تحلیلی از پیوندهای فکری و فرهنگی ایران و تونس10913910474210.22059/jhic.2025.382329.654523FAابوالفضلخوشمنشگروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0000-0001-9920-2419Journal Article20240914Iran and Tunisia are two countries with significant historical, geographical, and cultural distances, yet they share noteworthy connections and commonalities. Factors contributing to the differences between the two countries include geographical distance and linguistic, intellectual, cultural, religious, and political distinctions. Factors contributing to the commonalities between the two countries include civilizational backgrounds, historical ties, religious attachments before and after Islam (ranging from Manichaeism and Islam to the Twelver Shia school and love for the Ahl al-Bayt (AS), a history of anti-colonial and anti-authoritarian literature, linguistic and cultural connections through the three languages of Persian, Arabic, and French, as well as shared intellectual and cultural figures. Explaining these ties is now more vital than ever to strengthen interactions and prevent divergence between the two countries. The main point of the article emphasizes the effective foundations for connection and communication between these two countries in Asia, Africa, and the Islamic world. It calls for greater interaction with the intellectual and civilizational regions of the Arab and Islamic world and a stronger effort to remove the factors fueled by the active "Iranophobia apparatus", which can cause disagreement and associated costs at any time.ایران و تونس دو کشوری با فاصلههای تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی زیادی و در عین حال، ارتباطات و اشتراکاتی قابل‌توجه‌اند. ازجمله عوامل تفاوت میان این دو کشور می‌توان فاصلۀ جغرافیایی و تمایزهای زبانی، فکری، فرهنگی، مذهبی و سیاسی را برشمرد. و از عوامل قرابت‌های میان دو کشور می‌توان پیشینه‌های تمدنی، پیوندهای تاریخی، عُلقههای دینیِ قبل و بعد اسلام، از آیین مانوی و دین اسلام گرفته تا مذهب و حبّ اهل‌بیت(ع)، پیشینۀ ادبیات ضدّاستعماری و ضدّاستبدادی، پیوندهای زبانی و فرهنگی، از طریق سه زبان فارسی، عربی و فرانسه و نیز شخصیت‌های فکری و فرهنگی مورد توجه میان دوکشور را ذکر کرد. تبیین این پیوندها در حال حاضر بیش از پیش برای تقویت تعاملات و پرهیز از تباعد میان این دو کشور مفید و ضروری است. سخن اصلی مقاله تأکید بر مایه‌های پیوند مؤثر و ارتباط میان این دوکشور در آسیا، آفریقا و جهان اسلام، تعامل بیشتر با نواحی فکری و تمدنی جهان اسلام و عرب و دعوت به کوشش بیشتر برای زدودن عواملی است که دستگاه فعال ایران‌هراسی به آن دامن می‌زند و می‌تواند هر زمان موجب اختلاف و هزینه‌های ناشی از آن بشود.https://jhic.ut.ac.ir/article_104742_f7d7776254e4b53becc57ef565d84a1e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Shahzad: The Iranian Princess in Zanzibarشهرزاد؛ شاهزاده خانم ایرانی در زنگبار14015910474710.22059/jhic.2025.386910.654544FAامیر بهرامعرب احمدیدانشیار، گروه مطالعات غرب آسیا و آفریقا، دانشکدۀ مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران0000-0002-6514-9258Journal Article20241214This article relies on available information and field studies to primarily examine the life and character of an Iranian lady who was married for several years to Sultan Sa'id bin Sultan, one of the powerful rulers of the Bou Sa'idi dynasty governing Oman and Zanzibar. In addition, the author has attempted to provide a well-reasoned answer to the raised question: "Can this Iranian princess be considered influential in the dissemination of Iranian culture on this historical island?" The research method is library-based, relying on a descriptive and analytical logic. The author has tried to present first-hand information on this subject despite a severe lack of sources. Regarding the background of this discussion, it is worth noting that no independent research has been conducted on this Iranian princess so far. Therefore, the researcher has attempted to draw a comprehensive picture of this historical figure from the Qajar period. Although the author does not claim innovation for this article, investigating a subject that has been completely neglected in domestic academic circles can be considered the innovative paradigm of this article.
در این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود و مطالعات میدانی؛ سعی شده است زندگی و شخصیت یکی از بانوان ایرانی که چندسالی در عقد ازدواج سلطان سعید بن سلطان از پادشاهان مقتدر سلسلۀ بوسعیدیِ حاکم بر عمان و زنگبار بود در قالب موضوع اصلی بررسی شود. علاوه بر آن، نویسنده تلاش کرده است پرسش مطرح‌شدۀ مبتنی بر آن که «آیا می‌توان این شاهزاده خانم ایرانی را در گسترش فرهنگ ایرانی در این جزیرۀ تاریخی تاثیرگذار دانست؟» را به‌طور مستدل پاسخ دهد. روش تحقیق این مقاله کتابخانه‌ای، مبتنی بر منطق توصیف و تحلیل است و نویسنده تلاش کرده با وجود کمبود شدید منابع، اطلاعات دست اولی در خصوص این موضوع ارائه نماید. در ارتباط با پیشینۀ این بحث قابل‌ذکر است تاکنون هیچ تحقیق مستقلی در مورد این شاهزاده خانم ایرانی صورت نگرفته؛ از این‌روی پژوهشگر تلاش نموده تصویری جامع از این شخصیت تاریخی دورۀ قاجاریه را ترسیم کند. هرچند نویسنده ادعایی در مورد نوآوری این مقاله ندارد، می‌توان گفت بررسی موضوعی که در محافل علمی داخلی کاملاً مهجور مانده، پارادایم نوآورگونۀ این مقاله محسوب می‌شود.https://jhic.ut.ac.ir/article_104747_4094af4f8b749541fac5d98c3e22e693.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Evaluation of the Location of the City of Ruyan Based on Islamic Texts and Archaeological Dataارزیابی موقعیت شهر رویان بر اساس متون اسلامی و داده‌های باستان‌شناسی16018810474810.22059/jhic.2025.375097.654477FAپرستومسجدی خاکدانشیار گروه جغرافیا- ایرانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.0000-0002-7566-4464زهرادهنوییدانشآموختۀ کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.0000-0002-2518-3216حسنکهنسال واجارگاهاستادیار گروه جغرافیا- ایرانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.0000-0002-2529-6288Journal Article20240420The city of Ruyan was the capital of a small but long-lasting dynasty named the "Padosbanan". The territory of this dynasty, whose lineage reached back to Kiyous, the elder brother of Anoushirvan, was located in the west of Tabaristan. This dynasty was finally eliminated with the rise to power of the Safavid government. Numerous written sources mention the province of Ruyan and its center, referring to its status, which indicates the importance of this city. Additionally, several archaeological surveys have been conducted in the Kujour region, providing the basis for evaluating the potential location of the city of Ruyan by integrating historical evidence. In this study, the authors used the references made to Ruyan in historical texts, and especially the archaeological surveys conducted in the region, to determine the extent and geographical coordinates of the Islamic-era sites and castles. They then used the "ArcMap" software to specify the location of each site and castle, showing its extent on the map. The main research question is: "Based on archaeological evidence and information from written sources, which historical sites can be matched with the location of the historical city of Ruyan, and which site has the greatest correspondence with the location of this historical city?" The research method is based on library and field studies. The results showed that while the site previously suggested as the location of Ruyan was a large area, "Poul 1 Site" also appears to be identifiable as the city of Ruyan, given the extent of its site and castle, as well as its correspondence with historical sources.شهر رویان پایتخت سلسلهای کوچک، اما بادوام، به نام «پادوسبانان» بوده است. قلمرو این سلسله که نسب آن به کیوس، برادر بزرگ‌تر انوشیروان، می‌رسیده، در غرب طبرستان قرار داشته است. این سلسله سرانجام با قدرت گرفتن حکومت صفوی از بین رفت. منابع مکتوب متعددی از ولایت رویان و مرکز آن نام برده و به وضعیت آن اشاره کرده‌اند که نشان از اهمیت این شهر دارد. علاوه بر این، تاکنون چندین بررسی باستان‌شناسی در منطقۀ کجور انجام شده و زمینه را برای ارزیابی مکان احتمالی شهر رویان با تلفیق مدارک تاریخی فراهم کرده است. در این مطالعه نگارندگان با توجه به اشاراتی که در متون تاریخی به رویان شده و به‌ویژه بررسی‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در ارتباط با منطقه، محوطه‌ها و قلاع دوره اسلامی، وسعت آن‌ها و همچنین مختصات جغرافیایی آن‌ها را مشخص کرده و سپس به کمک نرم‌افزار «آرک مپ» موقعیت هر محوطه و قلعه را با نشان دادن وسعت آن بر روی نقشه مشخص کرده‌اند. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: «بر پایه شواهد باستان‌شناختی و اطلاعات منابع مکتوب، کدام محوطه‌های تاریخی را می‌توان با موقعیت شهر تاریخی رویان منطبق دانست و کدام محوطه، بیشترین همخوانی را با موقعیت این شهر تاریخی دارد؟». روش پژوهش مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای و میدانی است. نتایج نشان داد محوطهای که تا پیش از این به عنوان محل شهر رویان پیشنهاد شده بود، اگرچه محوطه بزرگی بوده است، به نظر می‌رسد «محوطه پول 1» هم از نظر وسعت محوطه و قلعه آن و همچنین مطابقت با منابع تاریخی می‌تواند به عنوان شهر رویان شناخته شود.https://jhic.ut.ac.ir/article_104748_4459a33f5033445728d041be07beb4a8.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Mohammad Mirza Muhandis's Description of the Geography of Iran in the Manuscript Geography of Persian and Arab Iraqتوصیف محمد میرزا مهندس از جغرافیای ایران در نسخۀ خطی «جغرافیای عراق عجم و عرب»18921710474910.22059/jhic.2025.381894.654518FAمحمدجوادمحمدحسینیدانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0003-7914-9923Journal Article20240906Manuscript No. 705 of the Malek National Library and Museum is a treatise titled Geography of Persian and Arab Iraq, authored by Mohammad Mirza Muhandis (date of writing: 1301 and 1302 AH/1884-1885 CE), a grandson of Fath Ali Shah Qajar. During the reign of Naser al-Din Shah, he worked as an engineer and cartographer, undertook multiple journeys, and produced numerous writings, including journals written for government officials. The present article is a report on the content of the aforementioned treatise, which spans over 400 pages. The research aims to inform researchers in the fields of Iranology, Iraqology, and the history of holy sites about the significance of this manuscript and to facilitate its critical editing and publication. This treatise is written in the form of a travelogue from Tehran to the Holy Shrines in Iraq and contains valuable geographical and historical information about Iran during the Naseri era. The author recorded observations during his travels, including:
Mountains, rivers, and the climate of different regions.
Tombs and pilgrimage sites, caravanserais and water reservoirs, bridges and ice houses.
Historical information about ancient sites.
Products of each city, latitude and longitude of the cities, and distances between cities and stops.
Descriptions of the holy shrines in Iran and Iraq (then Ottoman Iraq).
Considering published works, it appears that this treatise has not been studied until now. In the current research, mainly the section on the geography of Iran has been analyzed, while the section concerning the geography of Iraq and the description of the shrines of the Imams in the Holy Shrines in Iraq requires a separate article.نسخۀ شمارۀ 705 کتابخانه و موزۀ ملی ملک، رساله‌ای است با عنوان «جغرافیای عراق عجم و عرب»، تألیف محمد میرزا مهندس (تاریخ نگارش رساله: 1301 و 1302ق)، نوۀ فتحعلی شاه قاجار، که در دورۀ ناصرالدین شاه به کار مهندسی و نقشه‌کشی مشغول بوده، سفرهای متعدد رفته و ضمناً تألیفات پرشماری دارد که از آن جمله می‌توان به روزنامه‌هایی اشاره کرد که برای مقامات دولتی می‌نوشته است. نوشتار حاضر، گزارشی است از محتوای رسالۀ مذکور که حجمی بیش از 400 صفحه دارد. هدف پژوهش حاضر این است که محققان در حوزۀ ایرانشناسی، عراق‌شناسی و تاریخچۀ اماکن مقدسه را از اهمیت این نسخه آگاه سازد و زمینه‌ای برای تصحیح و چاپ این اثر فراهم گردد. این رساله، در قالب سفرنامۀ تهران تا عتبات عالیات نوشته شده و حاوی اطلاعات ارزشمند جغرافیایی و تاریخی از ایرانِ عهد ناصری است؛ کوه‌ها، رودها، آب‌وهوای مناطق مختلف، مقابر و زیارتگاه‌ها، کاروانسراها و آب‌انبارها، پل‌ها و یخچال‌ها، اطلاعات تاریخی در مورد مکان‌های کهن، محصولات هر شهر، طول و عرض جغرافیایی شهرها، فواصل شهرها و منازل از یکدیگر و توصیف حرم‌های شریفه در ایران و عراق (عثمانی آن روز) همگی نکاتی است که مؤلف در حین سفر هنگام گذر از مناطق مختلف ثبت کرده است. با نظر به آثار منتشرشده، به نظر می‌رسد این رساله تاکنون مورد مطالعه قرار نگرفته و در این پژوهش هم بیشتر بخش مربوط به جغرافیای ایران در آن بررسی شده و بخش مربوط به جغرافیای عراق و توصیف حرم‌های ائمه در عتبات عالیات محتاج نگارش مقاله‌ای دیگر است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104749_63f1504b5e6674499d3e05abd4ba606e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Comparative Study of the Texts on the Mihrabs of Iranian Grand Mosques (From the Abbasid to the End of the Qajar Period)مطالعۀ تطبیقی متون محراب مساجد جامع ایران (دورۀ عباسی تا پایان قاجار)21824610475010.22059/jhic.2025.390936.654560FAفاطمهسلیمانیکارشناس ارشد صنایع دستی، پردیس بین‌المللی فارابی، دانشگاه هنر، تهران، ایران0009-0004-0449-7437صمدسامانیاناستاد، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.0009-0004-0449-7437Journal Article20250223Inscriptions remaining from the beginning of the Islamic era across Iran hold high esteem, preserving the beliefs and thoughts of the people. Inscriptions placed on the mihrabs (prayer niches) of mosques are among the most important elements of these structures, and studying their content reveals some of these beliefs. This research was conducted with the aim of examining the mihrab texts from the Abbasid period to the end of the Qajar era. The question raised is: "What texts and themes do the inscriptions contain, and what changes did they undergo during the period under study?" To identify the mihrab inscriptions, after identifying the country's Grand Mosques, 21 mihrabs were selected as the basis for analysis and comparison. The research method is descriptive-comparative, and data collection was carried out through library studies and field visits. The results indicate that the content of the mihrabs is a blend of Qur'anic verses, hadiths, dhikr (remembrance of God), supplications, creedal phrases, and poetry. Despite the long time span between the creation of the works, the change in ruling dynasties, and based on the samples of verses and narrations, the frequency of use of Suras ĀliʿImrān, al-Isrā', Āyat al-Kursī, al-Jumuʻah, and al-Muʼminūn was observed to be relatively similar, suggesting the importance of their themes among Muslims. After the Saffarid period, hadiths related to the importance of prayer and the mosque, the hadith of the Ten Promised Paradise, and the hadith of Jābir appeared on the surfaces of the mihrabs. Mention of God's names and phrases exalting the Prophet and the Imams had the largest share in the mihrab writings. For the first time in the Safavid and Qajar periods, the inclusion of couplets and poems with themes mentioning the Imams and describing the mosque was observed.کتیبه‌های به‌جای‌مانده از آغاز دورۀ اسلامی در سراسر ایران از منزلت والایی برخوردارند که عقاید و اندیشۀ مردمان را در خود حفظ کرده است. کتیبه‌هایی که بر محراب مساجد کار شده‌اند جزو عناصر مهم این بناها هستند و مطالعۀ محتوای آن‌ها بخشی از این عقاید را آشکار می‌سازد. این پژوهش با هدف بررسی متون محراب دورۀ عباسی تا پایان قاجار صورت پذیرفته و این پرسش مطرح است که «کتیبه‌ها از چه متن و مضامینی برخوردارند و در طول دورۀ مورد بررسی با چه تغییراتی مواجه بوده‌اند؟». برای شناخت محراب‌نوشته‌ها بعد از شناسایی مساجد جامع کشور، 21 محراب به عنوان پایه تحلیل و تطبیق انتخاب شد. روش تحقیق، توصیفی _ تطبیقی بوده و شیوۀ جمع‌آوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و بازدید میدانی صورت گرفته است. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که محتوای محراب‌ها تلفیقی از آیات قرآن، احادیث، اذکار، ادعیه، عبارات اعتقادی و اشعار است. به‌رغم فاصلۀ زمانی زیاد بین ساخت آثار، تغییر دوره‌های حکومتی و با توجه به نمونه‌های آیات و روایات، تعدّد تکرار استفاده از سوره‌های آل‌عمران، اسری، آیت‌الکرسی، جمعه و مؤمنون نسبتاً همانند دیده شد که می‌توان به اهمیت موضوع آن در بین مسلمین پی برد. پس از دورۀ صفاری احادیثی در رابطه با اهمیت نماز و مسجد، حدیث عشره مبشره و حدیث جابر بر پهنۀ محراب‌ها نمودار گشته است. ذکر اسامی خداوند و عبارات تجلیل از پیامبر و امامان بیشترین سهم را در نوشتار محراب‌ها داشتهاند. برای نخستین‌بار در دورۀ صفوی و قاجار ورود ابیات و اشعار با موضوع یادکرد امامان و وصف مسجد مشاهده شده است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104750_ed9d9d96159a82832b076c9155546f09.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116The Duality of Authoritarianism and Reformism in Sultan Abdülaziz and its Impact on the Tanzimat Eraدوگانۀ اقتدارگرایی و اصلاح‌طلبی سلطان عبدالعزیز و تأثیر آن بر تحولات عصر تنظیمات24727010475110.22059/jhic.2025.395274.654581FAمهدیعبادیدانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران0000-0003-2746-1248Journal Article20250519Rereading the process of the collapse of the Ottoman state necessitates attention to the various developments of the late Ottoman period. Examining the policies of the Ottoman sultans of this era is of great importance. In a situation where the center of power had shifted from the Bab Humayoun (Imperial Gate/ Palace) to the Bab Ali (Sublime Porte/ Government) since the beginning of the Tanzimat period, the sultans of this era harbored the idea of restoring the absolute power of the Ottomans despite adapting to the new circumstances. Sultan Abdülaziz (r. 1277-1293 AH/1861-1876 CE), after ascending to the throne, actively sought to revive the authority of the Bab Humayoun. Therefore, this article seeks to investigate: "What impact did the dual mindset and approaches of this Ottoman Sultan have on the developments of the Tanzimat era?" A review of Abdülaziz's actions and measures during his reign, relying on the method of historical character analysis, shows that to achieve the revival of Sultanic authority, Abdülaziz tried to portray himself as the main proponent of the Tanzimat and reforms. While pretending to be committed to reformist modernization, he focused his efforts on weakening the Bab Ali. Abdülaziz attempted to lead the modernization within the state and society by preventing the rise of the successors of Ali Pasha to the position of Grand Vizier and sidelining figures like Midḥat Pasha. This was an endeavor in which he did not achieve much success. Consequently, instead of reforming affairs, not only did the Ottoman state's internal and external problems not decrease, but the exacerbation of the annual budget deficit revealed public dissatisfaction with him. Accordingly, in addition to reformist and modernizing groups, the traditional segments of Ottoman society also opposed the policies of this Ottoman Sultan. As a result of the continuation of the precarious situation and the political deadlock that arose, Abdülaziz was deposed from the throne by the efforts of Ottoman political figures because he was unwilling to relinquish his absolute authority. Therefore, according to the findings of this research, the duality governing Abdülaziz's policy-making and his vacillation between absolute authoritarianism and reformist modernization led to the further weakening of the Ottoman state during this time.بازخوانی روند برافتادن دولت آل‌عثمان مستلزم توجه به تحولات مختلف اواخر دورۀ عثمانی است و بررسی کم‌وکیف سیاست‌ورزی سلاطین عثمانی این دوره اهمیت به‌سزایی دارد. در شرایطی که از آغاز دورۀ تنظیمات، محوریت قدرت از باب‌همایون به باب‌عالی منتقل شده بود، سلاطین این دوره به‌رغم همراهی با شرایط جدید، اندیشۀ بازگردانی قدرت مطلقۀ عثمانیان را در سر می‌پروراندند. سلطان عبدالعزیز (حک.1277-1293ه/ 1861-1876م) بعد از دست یافتن به سلطنت به‌صورت فعالانه درصدد برآمد اقتدار باب‌همایون را احیاء کند. از این‌رو، این مقاله می کوشد بررسی نماید که «ذهنیت و رویکردهای دوگانۀ این سلطان عثمانی چه تأثیری بر تحولات عصر تنظیمات داشت؟» بازخوانی کنش‌ها و اقدامات عبدالعزیز در دورۀ سلطنت وی بر اتکا بر روش شخصیت‌شناسی تاریخی نشان می‌دهد که عبدالعزیز برای تحقق احیای اقتدار سلطنت، کوشید خودش را داعیه‌دار اصلی تنظیمات و اصلاحات نشان دهد. او در عین وانمود به تعهد به نوسازی اصلاح‌طلبانه، تلاش خود را برای تضعیف باب‌عالی متمرکز کرد. عبدالعزیز با ممانعت از قدرت‌یافتن اخلاف عالی‌پاشا در مقام صدرات و کنار زدن شخصیتی مانند مدحت‌پاشا، سعی نمود نوگرایی در دولت و جامعه را رهبری کند؛ امری که در آن توفیق چندانی به دست نیاورد. از این‌رو، به جایِ اصلاح امور، نه‌تنها مشکلات داخلی و خارجی دولت عثمانی کاهش نیافت، بلکه تشدید کسری بودجۀ سالیانه نارضایتی عمومی از وی را عیان کرد. بر این اساس، در کنار گروه‌های نوگرا و اصلاح‌طلب، اقشار سنتی جامعۀ عثمانی نیز به مخالفت با سیاست‌های این سلطان عثمانی پرداختند. در نتیجۀ استمرار اوضاع نابسامان و بن‌بست سیاسیِ پدید‌آمده، به‌دلیل اینکه عبدالعزیز حاضر به واگذاری اختیارات مطلقۀ خود نبود، با تدبیر شخصیت‌های سیاسی عثمانی او از سلطنت خلع شد. از این‌رو، بنا بر یافته‌های این پژوهش می‌توان گفت که دوگانگی حاکم بر سیاست‌ورزی عبدالعزیز و تذبذب وی بین اقتدارگرایی مطلقه و اصلاح‌طلبی نوگرایانه منجر به تضعیف بیشتر دولت عثمانی در این زمان شد.https://jhic.ut.ac.ir/article_104751_59ec71c4b305cafcf52bc5b2c09e6e80.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116Critical Rationality Based on the Viewpoint of Shaykh Hadi Najmabadiعقلانیت انتقادی مبتنی بر دیدگاه شیخ هادی نجم آبادی27130010475210.22059/jhic.2025.395007.654579FAسیدحسینمیردانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران0009-0004-5243-4879علی اکبرامینیاستادیار گروه اندیشۀ سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران0000-0002-2528-3620عبدالحسیناله کرماستادیار گروه اندیشۀ سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران.0009-0000-5279-9414فاطمه ساداتمیرمربی گروه رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران0000-0002-7040-2967Journal Article20250511Rationality, as a key concept in the history of human civilization and humanities, holds a fundamental place in both modern Western theories and the discourse of religious reformism in Iran. The present research attempts to conduct a historical investigation into the concept of critical rationality, focusing on the views of Shaykh Hadi Najmabadi, a modernist thinker of the Qajar period. This article, using an analytical-interpretive approach and employing documentary methods and content analysis, seeks to explore and re-read rationality within Shaykh Hadi’s intellectual system. The research findings indicate that rationality, in Shaykh Hadi's view, is not merely instrumental or subservient to power; rather, it possesses a critical, ethical, and libertarian dimension that can be placed within the framework of a dialogue between Islamic tradition and contemporary political science theories. In this research, data analysis led to the extraction of 64 initial codes, 9 secondary concepts, and 3 organizing categories. Accordingly, the three main dimensions of critical rationality in the viewpoint of Shaykh Hadi Najmabadi are: Reason as an independent source of knowledge, Critique of Power (Political/Religious) relying on Reason, and Critical Rationality as a force for social reform.
This analysis shows that indigenous ideas, when critically re-read, have the capacity to expand theories of political scienceعقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در تاریخ تمدن بشر و علوم انسانی، هم در نظریه‌های مدرن غربی و هم در گفتمان اصلاح‌طلبی دینی در ایران، جایگاهی بنیادین دارد. در پژوهش حاضر تلاششده است بررسی تاریخی پیرامون مفهوم عقلانیت انتقادی و با تکیه بر دیدگاه‌های شیخ هادی نجم‌آبادی، از متفکران نوگرای دورۀ قاجار، صورت پذیرد. این مقاله با رویکردی تحلیلی - تفسیری و با بهره‌گیری از روش اسنادی و تحلیل محتوا، تلاش می‌کند عقلانیت را در منظومۀ فکری شیخ هادی واکاوی و بازخوانیکند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که عقلانیت در دیدگاه شیخ هادی، نه صرفاً ابزاری یا مطیع قدرت، بلکه واجد بُعدی انتقادی، اخلاقی و آزادی‌خواهانه است که می‌تواند در چهارچوب گفت‌وگویی میان سنت اسلامی و نظریه‌های معاصر علوم سیاسی قرارگیرد. در این پژوهش، تجزیه و تحلیل داده‌ها منتج به استخراج 64 کد اولیه، 9 مفهوم ثانویه و 3 مقوله سازمان‌دهنده شد. بر این اساس سه بُعد اصلی عقلانیت انتقادی در دیدگاه شیخ هادی نجم‌آبادی عبارت‌انداز: عقل به‌مثابه منبع مستقل معرفت، نقد قدرت (سیاسی/ دینی) با تکیه بر عقل، و عقلانیت انتقادی به‌مثابه نیروی اصلاح اجتماع. این تحلیل نشان می‌دهد که اندیشه‌های بومی، در صورت بازخوانی انتقادی، ظرفیت‌هایی برای بسط نظریه‌های علوم سیاسی دارند.https://jhic.ut.ac.ir/article_104752_354b6db657691a32d14b94a9dfe1780e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانپژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی2228-790658120251116The Pirghazi Mausoleum Complex of the Historical City of Dehdasht: From Tomb to Khaneqah, an Analysis of its Architectural Structure and Khaneqah Functionمجموعه آرامگاهی پیرغازی شهر تاریخی دهدشت: از آرامگاه تا خانقاه، تحلیلی بر ساختار معماری و کارکرد خانقاهی آن30133210475610.22059/jhic.2025.392101.654565FAذبیح اللهمسعودی نیادانشآموختۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران0000-0002-0654-5007احمدصالحی کاخکیدانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران0000-0002-1849-0701Journal Article20250503The Historical City of Dehdasht is considered one of the most important historical cities in Southwestern Iran. The presence of multiple mausoleums both inside and outside the city's defensive wall indicates the central role of religion in the formation and expansion of this city. One of the most prominent of these mausoleums is the Pirghazi Mausoleum Complex, located in the "Rabad" area, outside the city's defensive wall. Despite the lack of written sources and the absence of targeted archaeological studies, the significance of this complex, as one of the few remaining mausoleums in Southwestern Iran, remains unknown. This research aims to examine the architectural structure, features, and functions of this complex within the context of the historical city of Dehdasht, using a descriptive-analytical method based on field observations and library studies. The main research questions are: To what period or periods does the Pirghazi Mausoleum Complex belong? What role and function did this complex play in the historical city of Dehdasht?
Despite widespread damage, the complex's complex and diverse architecture is still discernible. The naming of the building and the common titles used by local residents, along with the presence of varied architectural spaces; demonstrate the complex's religious-cultural status and its supra-regional influence. Based on architectural studies, a comparison of its Muḍarras (stepped) dome with similar examples, and archaeological findings, the complex dates back at least to the 5th and 6th centuries AH. After the formation of its initial core, sections were added or renovated in later centuries. It appears that the Pirghazi Complex initially served as a gathering place for the followers of the Isḥāqīyah tariqa (Sufi order), and after the death of its Shaykh, it became known as "Pirghazi" and was transformed into a Khaneqah (Sufi lodge) with religious, educational, missionary, and welfare functions.شهر تاریخی دهدشت از مهم‌ترین شهرهای تاریخی جنوب غرب ایران به شمار می‌آید. وجود آرامگاه‌های متعدد درون و بیرون از حصار دفاعی شهر، بیانگر نقش محوری مذهب در شکل‌گیری و گسترش این شهر است. یکی از شاخص‌ترین این آرامگاه‌ها، مجموعۀ آرامگاهی پیرغازی است که در منطقۀ «ربض» و خارج از حصار دفاعی شهر قرار دارد. با وجود فقدان منابع مکتوب و نبود مطالعات باستان‌شناسی هدفمند، اهمیت این مجموعه به عنوان یکی از معدود آرامگاه‌های باقی‌مانده در جنوب غرب ایران، همچنان ناشناخته مانده است. این پژوهش با هدف بررسی ساختار معماری، ویژگی‌ها و کارکردهای این مجموعه در بستر شهر تاریخی دهدشت و با استفاده از روش توصیفی _ تحلیلی و مبتنی بر مشاهدات میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. پرسش‌های اصلی تحقیق عبارت‌اند از: ۱. مجموعه آرامگاهی پیرغازی متعلق به چه دوره یا دوره‌هایی است؟ ۲. این مجموعه چه نقش و کارکردی در شهر تاریخی دهدشت ایفا می‌کرده است؟
با وجود آسیب‌های گسترده، معماری پیچیده و متنوع مجموعه همچنان قابل‌مشاهده است. نام‌گذاری بنا و عنوان‌های رایج در میان اهالی محلی، همراه با وجود فضاهای متنوع معماری، نشان‌دهندۀ جایگاه مذهبی _ فرهنگی مجموعه و تأثیر فرامنطقه‌ای آن است. بر اساس مطالعات معماری، مقایسۀ گنبد «مُضَرَّس» (پلکانی) آن با نمونه‌های مشابه و یافته‌های باستان‌شناسی، قدمت این مجموعه حداقل به قرون پنجم و ششم هجری قمری بازمی‌گردد که پس از شکل‌گیری هستۀ اولیه، طی قرون بعد بخش‌هایی به آن افزوده یا مورد رسیدگی و مرمت قرار گرفته است. به نظر می‌رسد مجموعۀ پیرغازی در آغاز، محل گردهمایی پیروان طریقت اسحاقیه بوده و پس از درگذشت شیخ آن، به نام «پیرغازی» شهرت یافته و به خانقاهی با کارکردهای مذهبی، آموزشی، تبلیغی و رفاهی تبدیل شده است.https://jhic.ut.ac.ir/article_104756_73c58d17ab0667bad0c41c990bc60114.pdf