موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 An Introduction to the Recent History of Arabic Maghrib Education Based on Abid al-Jabiri درآمدی بر تاریخ تعلیم و تربیت مغرب عربی با تأکید بر آرای عابد الجابری 7 26 75206 10.22059/jhic.2019.275585.653975 FA ولی اله برزگر کلیشمی استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) نعیم شرافت دانشجوی دکتری گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) Journal Article 2019 05 11 One of the first fields affected by modernism in Islamic societies over the past two centuries was education. Expansion of the modern system of education, its relative successes, and supports by governments led to a long period of passivity, imitation, and submission in Islamic societies. The late decades of the 20th century revealed drawbacks of this modern system and Islamic scholars tried to review their religion heritage, criticize the Western schools, and introduce comprehensive replacements. They were looking for something rooted in their religion and compatible with today needs. Mohammad Abid Aljabiri critically reviewed the tradition and modernism in Islamic world. He classified education in Morocco into pre-colonization, colonization, and post-colonization and further examined the latter in four fields of Taʾmim (public education), Tuhid (equalization), Taʾrib(Arabization), and Almaqribia (Moroccozation). He supported replacing modernization of social masses by the education compatible with indigenous condition. The present paper elaborates on Jabiri’s ideas about modern education. با گذشت بیش از دو قرن از ورود مدرنیته و آثار آن به جوامع اسلامی و استقرار تعلیم و تربیت نوین غربی، همچنان نظام آموزش و پرورش جامع، کامل، روشمند و مبتنی بر مبانی و فلسفه تعلیم و تربیت و دارای چشم‌اندازی روشن در این کشورها دیده نمی‌شود. محمد عابد الجابری متفکر مراکشی، با تقسیم دوره‌های آموزشی کشور مغرب به سه دورۀ پیش از استعمار، استعمار و پس از استعمار، نقدهایی بر سیاست‌های آموزشی هر سه دوره وارد کرده است. نقد او متوجه سیاست‌های آموزشی پسا استعماری مغرب بر اساس چهار رکن اساسی است: تعمیم (آموزش همگانی)، توحید (یکسان‌سازی)، تعریب (عربی‌سازی) و المغربه (مغربی‌سازی). رویکرد جابری در تعلیم و تربیت، برگرفته از نظریه پداگوژی اجتماعی امیل دورکیم است که نوعی رابطه دیالکتیک میان جامعه و آموزش برقرار می‌کند. به نظر جابری، به جای مدرن‌سازی توده‌های اجتماعی می‌بایست، آموزش‌ها و مهارت‌ها را متناسب با اقتضائات و شرایط بومی تعریف کرد. هدف اصلی این پژوهش، بیان دیدگاه‌های جابری و تبیین آن در حوزه تعلیم و تربیت مدرن است.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75206_8d6b3312c667fad9b9d153dfbc94d6ad.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Niẓām al-Mulk’s Siyar al-Mulūk: The Reasons for Its Inaccuracies and Fabrications سیرالملوکِ نظام‌الملک: اغلاط، مجعولات و عامل آنها 27 57 75207 10.22059/jhic.2020.277643.653985 FA مرتضی دانشیار استادیار دانشگاه فردوسی مشهد 0000-0002-0379-2723 Journal Article 2019 03 13 Siyar al-Mulūk or Sīyāsat-Nāma is a masterpiece of Persian literature and an unparalleled work in the history of Iranian political thought. However, it contains inaccurate and contradictory remarks that not only have challenged his writer’s character and knowledge but also cast doubt on its ascription to Niẓām al-Mulk Ṭūsī. These two issues have resulted in numerous speculations and scholarship. The present study first criticizes and summarizes the results of these studies, and then through presenting the work’s inaccuracies and contradictions, offers new evidence regarding the fabrications in some parts of Siyar al-Mulūk. Finally, based on the above findings, this study reveals that most of Siyar al-Mulūk’s fabrications are basically contradictory and inaccurate parts, and the forger has certainly been one of the descendants of Niẓām al-Mulk or their associates. اهمیت ادبی سیرالملوک یا سیاست‌نامه و جایگان آن در تاریخ اندیشه سیاسی ایرانیان بی‌نیاز از شرح است. با وجود این، اشتباهات و تناقضاتی در آن هست که از یک سو منش و دانش نویسنده و از سوی دیگر، انتساب این کتاب را به خواجه‌نظام‌الملک توسی به چالش کشیده است. گرچه این دو قضیه، موضوع پژوهش‌های پرشمار بوده است، اما تاکنون در پژوهشی جامع، به اغلاط و تناقضات کتاب پرداخته نشده است و بحث در باب صحت و سقم انتساب آن و هویت مؤلف نیز، ادامه دارد. در پژوهش حاضر، ضمن نقد و جمع‌بندیِ نتایج پژوهش‌های موجود، که گاه بسیار متناقض بوده‌اند، اغلاط و تناقضات متعدد کتاب آشکار شده است تا از رهگذر آن احتمال جعل و در صورت تصدیق، هویت جاعل نیز بررسی شود. بخشی از یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بخشهای مغلوط و متناقض کتاب، مهم‌ترین گواه جعل بخشی از سیرالملوک است. این مجعولات و تطبیق محتوای آنها با فضای زمانه نیز حاکی است که جاعل بی‌گمان از فرزندان نظام‌الملک یا وابستگان آنان بوده است.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75207_0e821cecf0520602d78b64d561196878.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 The role of Shi'ite ministers of the Abbasid caliphate's court on the expansion of imami Shi'ism in the seventh century AH نقش وزیران شیعی دربار خلافت عباسی بر گسترش تشیع امامی در قرن هفتم هجری 59 79 75208 10.22059/jhic.2020.277707.653984 FA محسن رحمتی استاد گروه تاریخ دانشگاه لرستان زینب بیرانوند دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی دانشگاه لرستان Journal Article 2019 04 09 During the seventh century, due to various political, social, and cultural factors such as the activities of Shi'ite scholars, the Sufis and the social movement of Futuwa, political turmoil, and Mongol religious tolerance the Imami Shi'ism expanded. The function of the Shi'a ministers in the court of the Abbasid caliphate is one of these factors. By a descriptive-analytical method, this article seeks to give a brief overview of the life and career of Shia ministers in the 7th century AH, and examine their role in expansion of Shi’ism. The findings of this study show that during this period, the Abbasid caliph al-Naser le-Din al-Allah (r. 575-622 AH), for religious unity, appointed some of the Shi'ites to the ministry. Using the opportunity, Shi'ite ministers also played a prominent role on the strengthening the cultural and social development of Shi'ites and promoting their beliefs in the caliphate territory through various manners such as assigning office positions to their co-religions, reconstruction of the tombs of the Imams and, trusteeship of Mustansaria School. در قرن هفتم، تشیع امامی تحت تأثیر عوامل متعدد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی همچون فعالیّتهای علمای شیعی، تصوف و جنبش اجتماعی فتوّت، آشفتگی‌های سیاسی و تسامح مذهبی مغولان، گسترش یافت. در میان عوامل گوناگون، نقش وزیران شیعیمذهب دربار خلافت عباسی نیز در خور توجه است. در این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، پس از مروری گذرا بر احوال وزرای شیعی در سده هفتم هجری، نقش ایشان در این زمینه بررسی می‌شود. بنابر یافتههای این پژوهش، در این دوره، خلیفۀ عباسی الناصرالدین‌الله (حک: 575ـ622ق)، با طرح و پیگیری وحدت مذهبی، از شیعیان برای تصدّی منصب وزارت بهره گرفت. وزیران شیعی نیز با استفاده از فرصت و از طُرُق مختلف همچون سپردن مناصب اداری، عمران مشاهد متبرّکه و سرانجام تولیّت مدرسۀ مستنصریه در بغداد، به شیعیان، در رشد فرهنگی و اجتماعی شیعیان و تحکیم و ترویج شعائر و باورهای شیعی در قلمرو خلافت، نقش بارزی ایفا کردند.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75208_db72fcaf5751c6c62794863178697a68.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Waqf (charitable endowment) to Sufis during the Ilkhanid Period The Relationship between the Religious Tendencies of the Ilkhanids of Iran with the Decrease and Increase of Endowment on Sufis (736-656) وقف بر صوفیه در دورۀ ایلخانی رابطۀ گرایش‌های دینی ایلخانان ایران با کاهش و افزایش وقف بر صوفیه (736ـ656ق) 81 106 75209 10.22059/jhic.2020.279773.654000 FA محمدعلی رنجبر مدیر گروه تاریخ، دانشگاه شیراز، ایران بهمن شهریاری دانشجوی دکتری تاریخ بعد از اسلام دانشگاه شیراز Journal Article 2019 06 01 The decrease or increase in Waqf (charitable endowment) on Sufis during the Ilkhanid period (656-735 AH) was directly related to gaining legitimacy through Islamization and conformity with Iranian culture and civilization. The non-Muslim Ilkhanids did not need to gain legitimacy through Sufis and their masters, and as a result, the charitable endowment remained stagnant. After the fall of the Baghdad caliphate and the Ilkhanids' Islamization at the hands of the Sufis and their masters, the charitable endowment on Sufis in the new trend of Ilkhanid rule increased. Some influential figuers, such as Khawaja Rashid al-Din Fadlullah, played an important role in the process of cultural adaptation through Sufis. The increase in the charitable endowment on Sufis has improved their economic status. Therefore, the rule of the Muslim Ilkhanids was beneficial to the Sufis and their masters financially and spiritually and socially. کاهش یا افزایش وقف بر صوفیه در دورۀ ایلخانی (735- 656 ق) با کسب مشروعیت از طریق اسلام‌پذیری و انطباق با فرهنگ و تمدن ایران رابطۀ مستقیم داشت. ایلخانان نامسلمان به کسب مشروعیت از طریق عرفا و مشایخ نیازی نداشتند و در نتیجه در دورۀ آنها وقف بر صوفیه راکد ماند. پس از سقوط خلافت بغداد و افزایش اسلام‌پذیری ایلخانان بر دست عرفا و مشایخ، وقف بر صوفیه در روند جدید حاکمیت ایلخانی رو به افزایش نهاد. برخی از شخصیت‌های مؤثر مانند خواجه رشیدالدین فضل‌الله در روند انطباق فرهنگی از طریق عرفا نقش مهمی داشتند. افزایش وقف بر صوفیه موجب بهبود وضع اقتصادی عرفا و مشایخ گردید و بنابراین، حکومت ایلخانان مسلمان برای عرفا و مشایخ هم از نظر مالی و هم از نظر معنوی و اجتماعی، سودمند بود.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75209_0436dbbe6b7186d2bcbe1f03c8ff7102.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Components and Characteristics of the Medina Urban Structure in the Prophet's Age مولفه‌ها و ویژگی‌های ساختار شهری مدینه در عصر پیامبر(ص) 107 125 75210 10.22059/jhic.2020.247069.653844 FA اصغر قائدان دانشیار دانشگاه تهران Journal Article 2017 12 17 With the arrival of the Prophet (peace be upon him) and the immigrants to Yathrib, and the construction of a mosque with a religious and political focus, and the establishment of simple houses for himself and the immigrants, the Prophet sought to apply religious beliefs in the design of urban space and architecture of buildings as well as social relationships. In the shadow of the civil covenant, residents of the city, especially Jewish community, were given equal citizenship rights and in the shadow of the brotherhood treaty the Muslims were united in the faith and endowed with places of worship and public facilities for all citizenssuch as gardens, wells and waters and pastures for horses. Thus, Yathrib became a Muslim city with monotheistic and idealistic foundations, and its simple architectural style combined with the avoidance of class divisions. And, of course, the simultaneous attention given to the amenities and public welfare of the citizens indicated the connection between the worldly and spiritual aspects of that city. با ورود پیامبر(ص) و مهاجران به یثرب و با ساخت مسجد جامعی که محوریتی توامان دینی و سیاسی داشت و برپایی خانه‌هایی ساده برای خود و مهاجران در کنار آن، که ساکنانش را با این مرکز مذهبی مانوس سازد، آن حضرت کوشیدند تا آموزه‌های دینی را در طراحی فضای شهری و معماری بناها و نیز مناسبات اجتماعی بکار برند. در سایه انعقاد عهدنامه مدنی، ساکنان شهر بویژه یهودیان را در بعد حقوق شهروندی و در سایه پیمان مواخاه، مسلمانان را در بعد ایمانی با یکدیگرمتحد ساخت و با وقف اماکن مفرحی مثل حش یا بوستان، چاهها و آبها و مراتعی برای اسبان، بهره‌گیری از امکانات عمومی را برای همه شهروندان فراهم ساخت. بنابراین، یثرب با مولفه‌هایی که در ساختار شهری آن ایجاد شد و سبک ساده معماری ان همراه با پرهیز از هرگونه تجمل و تفاخر طبقاتی، به یک شهر اسلامی با مبانی توحیدی و آرمانی تبدیل شد و البته توجه همزمان به اختصاص امکانات و رفاه عمومی شهروندان، حکایت از پیوند بین جنبه‌های دنیوی و معنوی آن شهر داشت.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75210_80e619e3cfdac845f706c8f5edf278b8.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Naqshbandi's Sheikhs and Politics during the Timurid era شیوخ نقشبندی و سیاست در دوره تیموری (با تأکید بر عملکرد سیاسی عبیدالله احرار) 127 155 75211 10.22059/jhic.2019.273239.653967 FA محمد علی کاظم بیکی دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران محسن معصومی دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران علی آرامجو دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران سیزدیکاوا ژیبک ساپاربیکوونا استاد گروه آسیای مرکزی و قفقاز، دانشگاه دولتی مسکو، مسکو، روسیه Journal Article 2019 01 29 The origin of the Naqshbandi order can be traced to the Sufi tradition of Khojagan in Transoxiana. This order has continued to live as an active and universal one. In spite of the apolitical approach of the Khajagan, Naqshbandi's Sheikhs gradually entered into politics during the Timurid era. The aim of the present research is to find out why and how Naqshbandi's sheikhs has entered into politics during this period. According to the findings of this study, the close connection of Baha'addin Naqshband, the eponym of the order, with influential religious scholars, opened the line of Naqshbandi's sheikhs to politics. Moreover, the struggles of the Timurid princes over power after Shahrokh's death, increased the activity for the growing order of Naqshbandiyah, especially since Ahrar, the active Naqshbandi Sheikh at that time, was an influential figure among the Timurid. طریقت نقشبندیه در بخارای سده هشتم هجری قمری، در بستر سنت صوفیانه خواجگان شکل گرفت و تاکنون همچنان به عنوان طریقتی زنده، فعال و جهانی به حیات خود ادامه داده است. به‌رغم رویکرد غیرسیاسی شیوخ خواجگان، نقشبندیه در دوره تیموری پا به میدان سیاست گذاشت. پژوهش حاضر به چرایی و چگونگی ورود شیوخ نقشبندی به عرصه سیاست در دوره تیموری پرداخته است. بنابر یافته‌های این پژوهش، ارتباط تنگاتنگ بهاءالدین نقشبند، پایه‌گذار این طریقت، با علمای دینیِ پرنفوذ در حوزه سیاست، پای شیوخ نقشبندی را به عرصه سیاست گشود. رقابت مدعیان قدرت پس از مرگ شاهرخ تیموری، زمینه فعالیت بیشتر طریقت رو به رشد نقشبندیه را فراهم کرد، زیرا پیشوای وقت آنان، خواجه عبیدالله احرار، خود شیخی ملاک و پر نفوذ در میان تیموریان بود.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75211_01aa438a9dc041f4d24f65a4028a0cc8.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Determination of the Longitude of Earth positions Based on Moon Eclipse in Bīrūnī’s Taḥdīd Nihāyāt al-Amākin تعیین طول جغرافیایی مواضع زمین براساس ماه‌گرفتگی در کتاب تحدید نهایات الأماکن بیرونی 157 172 75212 10.22059/jhic.2020.266456.653941 FA فرشاد کرم زاده دانشجوی دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران حنیف قلندری استادیار، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران غلامحسین رحیمی استاد، گروه مهندسی مکانیک، دانشگاه تربیت مدرس تهران Journal Article 2018 09 29 All geographical works in Islamic period, both descriptive and mathematical, agree to choose the equator as the source of latitude, but following the Indians, the source of the longitude was sometimes considered the “cupola of the Earth” (Qubba al-ʾArḍ) and following the Greeks sometimes the “Eternal Island” (Jazāʾir Khālidāt). Moreover, division of the inhabited part of the Earth into seven Climes is based on the length of the longest day and it also depends to geographical latitude. Hence, the authors of the astronomical works bring the computations of the latitude in their works but they do not usually mention to the computations of the longitude. Bīrūnī, in his Taḥdīd Nihāyāt al-Amākin -that we can consider it as a mathematical geography work- brings two kind of computations. This article studies the methods of computation of the longitude deference between two places based on moon eclipse in Bīrūnī’s Taḥdīd. در متون جغرافیایی دورۀ اسلامی، اعم از جغرافیای توصیفی و جغرافیای ریاضی، در انتخاب خط استوا به عنوان مبدأ عرض جغرافیایی اتفاق نظر وجود دارد اما مبدأ طول جغرافیایی گاه به‌پیروی از هندیان «قبة الأرض» و گاه به‌پیروی از یونانیان «جزایر خالدات» در نظر گرفته می‌شده است. علاوه بر این ملاک تقسیم‌بندی بخش آباد زمین به اقلیم‌های هفت‌گانه طول ساعات بلندترین روز سال است که به عرض جغرافیایی مربوط است. از این رو محاسباتِ مربوط به تعیینِ عرض جغرافیاییِ مواضع مختلف زمین در آثار جغرافیای ریاضی می‌آمده است اما آوردن محاسبۀ طول جغرافیایی عمومیت ندارد. بیرونی در تحدید نهایات الأماکن که می‌توان آن را کتابی در جغرافیای ریاضی به حساب آوردْ علاوه بر محاسبات مربوط به عرض جغرافیایی، محاسبات تعیین طول جغرافیایی را نیز آورده است و تلاش می‌کند دستورالعمل‌هایی کلی برای محاسبۀ اختلاف طول جغرافیایی دو شهر به‌دست دهد. در این مقاله روش‌های محاسبۀ اختلاف طول جغرافیایی بر اساس رخداد ماه‌گرفتگی بر اساس کتاب تحدید نهایات الأماکن بررسی شده‌اند.

https://jhic.ut.ac.ir/article_75212_0cdadb1d7c376d1fd38908ec35675da4.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی 2228-7906 52 1 2019 08 23 Investigating the Administrative Position of Ahl ul-ḏimmah in the Umayyad Era (A Case study of Iraq and the Levant's Ahl ul-ḏimmah) بررسی جایگاه اداری اهل‌ذمه در عصر اموی مطالعه موردی؛ اهل‌ذمه عراق و شام 173 195 75213 10.22059/jhic.2020.265868.653937 FA حسین علی بیگی دکترای تاریخ اسلام؛ مدرس مرکز علمی کاربردی جهاد دانشگاهی استان کرمانشاه شهرام یوسفی فر استاد تاریخ دانشگاه تهران عثمان یوسفی استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه مذاهب اسلامی Journal Article 2018 09 30 The Umayyads' getting to power in the Levant provided them with the basis to develop their relations with the people of Damascus who made up a large part of the Levant's (Shām) inhabitants. The inhabitants of Damascus were under the Roman rule until the Islamic conquest, and were to accept the new Muslim rule. Therefore, the Ahl ul-ḏimmah had to maintain the social and administrative position they held during the Roman domination, and the Umayyad Caliphs also needed the expertise and experience of the Ahl ul-ḏimmah to govern their vast territory. This study seeks to answer the question of how the people of Dhimma maintained their social status in the social structure of the Umayyad government and were able to dominate the Umayyad administrative structure. به قدرت رسیدن امویان در شام زمینهای فراهم نمود تا آنان به عنوان خلفای مسلمانان روابط خود را با اهل ذمه که بخش اعظمی از ساکنان شام را تشکیل میدادند، توسعه دهند. ساکنین شام که تا قبل از فتح اسلامی تحت تابعیت دولت روم بودند، اکنون باید پذیرای حاکمیت جدید مسلمانان باشند. بنابراین در این شرایط اهل ذمه باید موقعیت اجتماعی و اداری که در زمان تسلط رومیان داشتند را هم‌چنان حفظ میکردند، از طرفی خلفای اموی نیز برای اداره قلمرو گسترده خود، نیازمند بهرهمندی از تخصص و تجارب اهل ذمه بودند. براین اساس این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی در صدد پاسخ دادن به این پرسش است که اهل ذمه در ساختار اجتماعی دولت اموی چگونه موقعیت اجتماعی خود را حفظ و تثبیت کرده و افزون بر آن توانستند بر ساختار اداری امویان مسلط شوند؟

https://jhic.ut.ac.ir/article_75213_872281856cce2cb25b472ccd06df67de.pdf