مولوی‏‌خانه به مثابۀ نهاد فرهنگی؛ تأملی در ردپای فرهنگ ایرانی در قلمرو عثمانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانش‏ آموختۀ دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jhic.2025.401312.654601

چکیده

مولویه یکی از طریقت‌های مهم و تأثیرگذار در دورۀ عثمانی بود که با اتکا به نهاد «مولوی‌خانه» توانست به حفظ، ترویج و بازآفرینی میراث فرهنگی مولانا (ف. ۶۷۲ق./ 1273م.) در گسترۀ قلمرو عثمانی بپردازد. مولوی‌خانه‌ها صرفاً خانقاه‌هایی برای سلوک معنوی و تربیت سالکان نبودند، بلکه به‌منزلۀ‌ نهادهایی فرهنگی، نقشی بنیادین در انتقال، تداوم و نهادینه‌سازی عناصری از فرهنگ ایرانی ایفا کردند. پرسش اصلی جستار پیشِ رو این است که مولوی‌خانه‌ها چگونه به بستری برای بازتولید و گسترش عناصر فرهنگ ایرانی در سرزمین‌های دولت عثمانی تبدیل شدند و در عین حال در شکل‌دهی به هویت فرهنگی این دولت سهمی مؤثر داشتند. بر اساس روش بررسی تاریخی مبتنی بر رویکرد توصیفی، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در مولوی‌خانه‌های قلمرو عثمانی، عناصر متنوعی از فرهنگ ایرانی، همچون نوروز و عاشورا، در قالب مناسک و آداب ویژه بازتاب یافته است. افزون بر این، زبان فارسی در سایۀ سنت مثنوی‌خوانی و شرح و تفسیر آثار مولانا جایگاهی ممتاز یافت؛ به‌گونه‌ای که فراگیری زبان فارسی به یکی از ضرورت‌های درک عمیق‌تر اندیشه‌های مولانا و میراث ادبی ایران در مولوی‏خانه‏های قلمرو عثمانی بدل شد. از این منظر، مولوی‌خانه‌ها، نه‌تنها کانون‌های معنوی، بلکه مراکز مهم فرهنگی بودند که به پیوند میان سنت ایرانی و فضای معنوی و فرهنگی عثمانی یاری رساندند. بررسی جایگاه این نهادها چشم‌انداز تازه‌ای برای مطالعۀ تاریخ تعاملات میان فرهنگ ایرانی و عثمانی می‌گشاید و اهمیت توجه به تاریخ تصوف و نهادهای فرهنگی را آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Mevlevihane as a Cultural Institution: Reflections on the Traces of Iranian Culture in the Ottoman Realm

نویسنده [English]

  • Bahram Karju Ajirlu
Ph.D. in the History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The Mevleviyya was one of the most influential Sufi orders of the Ottoman era. Through the institution of the Mevlevihane (Mawlawi Lodge), it succeeded in preserving, disseminating, and reinterpreting the cultural legacy of Jalal al-Din Balkhi/ Rumi (d. 672/ 1273) throughout the Ottoman realm. The Mevlevihanes were not merely lodges for spiritual discipline and the training of disciples; rather, they functioned as cultural institutions that played a fundamental role in the transmission, continuity, and institutionalization of Iranian cultural heritage. The central question of this study is how the Mevlevihanes became arenas for the reproduction and expansion of Iranian cultural elements within the Ottoman domains, while simultaneously contributing to the formation of the empire’s cultural identity. The findings of this research demonstrate that within the Mevlevihanes of the Ottoman realm, various elements of Iranian culture, such as Nowruz and Ashura, were manifested through distinctive rituals and practices. Moreover, the Persian language, through the tradition of Masnavi recitation and commentaries on Rumi’s works, attained a privileged status. Mastery of Persian thus became essential for a deeper understanding of Rumi’s thought and the broader literary heritage of Iran within the Mevlevihanes. From this perspective, the Mevlevihanes were not only spiritual centers but also significant cultural hubs that fostered a vital connection between Iranian traditions and the Ottoman spiritual and cultural milieu. Examining the role of these institutions opens new horizons for the study of historical interactions between Iranian and Ottoman cultures and underscores the importance of paying closer attention to the history of Sufism and its cultural institutions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mevlevihane (Mawlawi Lodge)
  • Cultural Institution
  • Iranian Culture
  • Persian Language
  • Ottoman State

مراجع

قرآن کریم.
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (1376). سفرنامه ابن بطوطه. ترجمۀ محمدعلی موحد. تهران: چاپ سپهر نقش.
ابن‏بی‏بی، امیرناصرالدین حسین (1350). اخبار سلاجقه آناتولی. به کوشش محمد جواد مشکور. تهران: انتشارات تهران.
اسپناقچی پاشازاده، محمد عارف (1379). انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام. تصحیح رسول جعفریان. قم: نشر دلیل.
اصفهانى، ابوالفرج (1368). مقاتل الطالبیین. قاهره: چاپ احمد صقر.
افلاکی، شمس الدین (1362). مناقب العارفین. به کوشش تحسین یازیجی. تهران: دنیای کتاب.
اولیاء چلبی، محمد بن درویش (1314). اولیاء چلبی سیاحتنامه‏سی. استانبول: اقدام مطبعه‏سی.
بابایی، طاهر (1395). جایگاه نوروز در تشکیلات حکومتی عثمانی (عصر متقدم). مطالعات تاریخ اسلام، 8(30)، 63-80.
بلاذرى، احمد بن یحیى (1996). انساب‌الاشراف. دمشق: چاپ محمود فردوس عظم.
تانمان، بها (1384). معماری عثمانی در بورسا، نخستین پایتخت امپراتوری عثمانی. ترجمۀ شهناز بیگی بروجنی. تهران: پانیذ.
ثاقب دده، مصطفی (1283). سفینه نفیسه مولویان. استانبول: چاپ استانبول.
حضرتی، حسن؛ کارجو اجیرلو، بهرام و عبادی، مهدی (1403). «چگونگی مواجهه مولویان با قاضی‌زاده‌لی‌ها در دوره عثمانی (1032ـ1095ق/ 1623ـ1684م)». مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‏نامه‏ی انجمن ایرانی تاریخ، 15(60)، 147-182.
دهخدا، علی اکبر (1385). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیوانه محمد چلبی (شماره ثبت 79362). دیوان. نسخه خطی (Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü).
ریاحی، محمدامین (1369). زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی. تهران: انتشارات پاژنگ.
ساسانی، خان ملک (1354). یادبودهای سفارت استانبول. تهران: انتشارات بابک.
ستایشگر، مهدی (1392). رباب رومی (مولانا و موسیقی). تهران: هنر موسیقی.
سلانیکی، مصطفی (1281). تاریخ سلانیکی. استانبول: مطبعه عامره.
شیخ غالب، محمد أسعد بن مصطفى رشید الإستانبولی (1237). دیوان شیخ غالب. نسخه خطی کتابخانه سلیمانیه.
شیخ غالب، محمد أسعد بن مصطفى رشید الإستانبولی (1252). دیوان. مصر: بولاق مطبعه‏سی.
ضیاء، محمد (1329). ینی قپو مولوی‏خانه‏سی. استانبول: دارالخلافه العلیه.
طبرى، محمد بن جریر (1382-1387). تاریخ‌ الامم و الملوک. بیروت: چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم.
عاشق چلبى، پیر محمد بن علی بن زین العابدین الپرزرینی (1971). مشاعر الشعراء (عاشق چلبی تذکره‏سی). لندن: چاپ مردیث اونس.
فریدلندر، ایرا (1382). مولانا و چرخ درویشان. ترجمۀ شکوفه کاوانی. تهران: انتشارات زریاب.
گلشنی، عبدالکریم (1354). فرهنگ ایران در قلمرو ترکان. شیراز: چاپخانه مصطفوی.
گولپینارلی، عبدالباقی (1366). مولویه پس از مولانا. ترجمۀ توفیق سبحانی. تهران: نشر کیهان.
منقرى، نصر بن مزاحم (1382). وقعة صفین. قاهره: چاپ عبدالسلام هارون.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1336-1346). دیوان شمس تبریزی (دیوان کبیر). تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: دانشگاه تهران.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1374). مثنوی معنوی. به کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات امیرکبیر.
نعیما، مصطفی (1281). تاریخ نعیما. بی‏جا.
 
Arpaguş, S. (2009). Mevlevilikte Ma'nevi Eğitim. İstanbul: Vefa Yayınları.
Artıraan, H. N. (2017). Geçmişten Günümüze Mesnevî Sohbetleri. Ulusal Sempozyum. Günümüzde Yurt İçi Mevlevîhânelerinin Durum Ve Konumları. Konya: SÜ, Mevlâna Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
Baharlı, O. E. (1995). Nevruz-Yeni Yıl. Anayurttan Atayurda Türk Dünyası.
Bayak, C. (2007). “Nevruziyye”. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi.
Bayat, A. H. (1991). Hüsn-i Hat Sanatında Mevlevîlik ve Mevlevîler. 4. Milli Mevlanâ Kongresi, Konya Selçuk Üniversitesi Yayınları.
BOA, HAT. D.N: 1301 G.N: 50612.
BOA. C. EV. D.N:285, G.N: 14508.
Çay, A. (1993). Türk Ergenekon Bayramı: Nevruz. Ankara: İleri Yayınları.
Çetin, E. (2009). Türk Dünyasının Ortak Kültür Mirası: Nevruz. International Journal of Social Science, 2(1), 63-71. 10.9761/jasss-9
Daimi, C. (2005). Nevruz Bayrami Merasiminin Azerbaycan Ve Türkiye'de İcrasi Ve Melo-Petik Esaslarinin Hususiyetleri. Bakü: Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Bakanliği Azerbacan Milli Konservatuarı.
Dizdarzade, H. (2010). İstanbul Mevlevihaneleri. İstanbul: Büyükşehir Belediyesi, Kültür A.Ş Yayınları.
Duru, M. C. (1952). Tarihî simalardan Mevlevî. İstanbul: Kader Basımevi.
Elibol, T. (2012). Mevlana ve Mevlevilik. Konya: Sıradaşı Akademi Yayınları.
Ergin, O. (1977). Türk maarif tarihi. İstanbul: Eser Neşriyat.
Gökben, P. A. (2018). Mevlevîhânelerde Mekânsal Örgütlenme. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Bina Bilgisi Anabilim Dalı.
Gölpınarlı, A. (1963). Mevlevi Adab ve Erkanı. İstanbul: Yeni Matbaa.
Güllüce, H. (2007). Mesnevi, Mesnevihanlık ve Darülmesneviler. Marife, 7(3), 287-304. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343901
Karju Ajirlu, B. & Hazrati, H. (2025). 16. Yüzyılda Safevî İran’ında Mevlevîliğin Yayılmamasının Nedenleri. Avrasya İncelemeleri Dergisi, 14(1), 1-18. https://doi.org/10.26650/jes.2025.1327466
Kayaoğlu, İ. (2002). Mevlana ve Mevlevilik. Konya: T.C. İl Kültür Müdürlüğü.
Küçük, S. (2013). Genel Hatlarıyla Mevlevilik, Mevlevi Dünyasında Bahariye Mevlevihanesi. İstanbul: İstev.
Küçük, S. (2007). Mevlevîligin Son Yüzyılı. İstanbul: Vefa Yayınları.
Nicholson, R. A. (1973). Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. Çev. Ayten Lermioglu. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
Önder, M. (1998). Mevlana ve Mevlevilik. İstanbul: Aksoy Yayıncılık.
Önder, M. (1992). Yüz Yıllar Boyunca Mevlevilik. Ankara: Dönmez Yayınları.
Ösen, S. (2015). Türk Eğitim Tarihi İçerisinde Mevlevîhanelerin Yeri. Turkish History Education Journal, 4(2), 259-271. https://doi.org/10.17497/tuhed.185642
Özer, M. (2015). Mevlevilik Kültürü. Başakşehir Belediyyesi Yayınları.
Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı Tarihi Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
Şengül, A. (2006). Türk kültüründe nevruz-Mete Han’dan Atatürk’e. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(3), 161-170.
https://library.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php
Şimşekler, N. (2002). Konya'dan Dünya'ya Mevlana Ve Mevlevilik. Konya: Karatay Belediyesi.
Tanman, M. B. (1991). Âsitâne. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi.
Tanrıkorur, B. (2000). Türkiye Mevlevihanelerinin Mimari Özellikleri. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Top, H. (2007). Mevlevi Usul ve Adabı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Tosun, N. (2004). Tasavvuf Kültüründe Tekke Yemekleri. Tasavvuf İlmi ve Akade‏mik Araştırma Dergisi, 5(12), 123-135. https://isamveri.org/pdfdrg/D02193/2004-V-12/ 2004.pdf
Uludağ, S. (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı yayını.
Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilati. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
 
 
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
دوره 58، شماره 2
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404
صفحه 1-23

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 20 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 14 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 20 آبان 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار