کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و عثمانی: دیپلماسی نافرجام 1292-1291ق./ 1876-1874م.

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.22059/jhic.2025.399798.654595

چکیده

ایران و عثمانی طی سده‏های متمادی روابط بسیار پُر فراز‌و‌نشیبی داشتند. پس از امضای عهدنامۀ دوم ارزنة‌‏الروم در 16 جمادی‏الثانی 1263/ 1 ژوئن 1847 کوشش‌هایی برای حل اختلاف‌های دو کشور، با تمرکز بر تحدید حدود، آغاز شد. فعالیت نخستین کمیسیون تحدید حدود که از 1266 تا 1268ق./ 1850-1852م. به درازا کشید، بدون نتیجه پایان یافت و اختلاف‌های دو دولت همچنان پابرجا ماند. بیست و چهار سال بعد از پایان کمیسیون اول، با وساطت روس و انگلیس، مقدمات برگزاری کمیسیون دوم در اسلامبول فراهم شد و در طول دو سال، چهار دور مذاکره انجام شد. جسُتار حاضر می‏کوشد به روش توصیفی - تحلیلی و با استناد به اسناد نویافته، چرایی و چگونگی برگزاری کمیسیون دوم و علل تعویق و تعلیق آن را تبیین کند. یافته‏های پژوهش حاکی است با بروز بحران‌های داخلی در عثمانی و سپس شورش بالکان و اعلام جنگ روسیه به عثمانی (10ربیع‏الثانی 1294/ 24 آوریل 1877) مذاکرات به تعویق افتاد. تلاش‌های دیپلماتیک نمایندگان ایران برای ازسرگیری مذاکرات به دلیل عدم تمایل نمایندگان سه دولت روس، انگلیس و عثمانی، به نتیجه نرسید و کمیسیون دوم تحدید حدود تعلیق شد. یک‏بار دیگر تلاش‌های دیپلماتیک برای حل‌و‌فصل اختلافات ایران و عثمانی نافرجام ماند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Second Iran-Ottoman Delimitation Commission: Unsuccessful Diplomacy

نویسنده [English]

  • Nasrollah Salehi
Associate professor, Department of History, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Iran and the Ottoman Empire had a relationship full of many ups and downs over the centuries. Following the signing of the Second Treaty of Erzurum on 16 Jumadi al-Thani 1263 AH/ June 1, 1847, efforts to resolve the two countries' disputes, focusing on border delimitation, began. The activity of the first border delimitation commission, which lasted from 1266 to 1268 AH (1850-1852 AD), ended without result, and the disputes between the two governments remained unresolved. Twenty-four years after the end of the first commission, with the mediation of Russia and England, preparations were made for holding the second commission in Istanbul. Over the course of two years, four rounds of negotiations took place (from Shawwal 17, 1291 AH/ December 26, 1874, to Dhul Hijjah 8, 1292 AH/ January 5, 1876). The study attempts to explain, using a descriptive and analytical approach and based on newly discovered documents, how and why the Second Commission was held and the reasons for its postponement and suspension. The research findings indicate that negotiations were postponed due to internal crises in the Ottoman Empire, followed by the Balkan uprising and Russia's declaration of war on the Ottoman Empire (April 24, 1877/ Rabi' al-Thani 10, 1294). Diplomatic efforts by Iranian representatives to resume negotiations failed due to the unwillingness of the representatives of the three governments of Russia, Britain, and the Ottoman Empire, and the Second Commission for Delimitation was suspended. Once again, diplomatic efforts to resolve the Iranian-Ottoman disputes failed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Ottoman
  • Second Commission
  • Delimitation
  • Diplomacy
آدمیت، فریدون (2535). امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی.
آدمیت، فریدون (2536). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون، عصر سپهسالار. تهران: خوارزمی.
اسناد وزارت امور خارجۀ ایران، سواد مکاتبات. ش104.
اسناد وزارت امور خارجۀ ایران، اسناد مکمل. ج54. ش162.
اسناد وزارت امور خارجۀ ایران، اسناد مکمل. ج60، ش34.
اسناد وزارت امور خارجۀ ایران، کتابچۀ گزارشها و رسائل. ش6.
زورخِر، اریک جی. (1397). تاریخ نوین ترکیه. ترجمۀ نفیسه شکور و حسن حضرتی. تهران: سمت.
چریکف (1358). سیاحتنامۀ مسیو چریکف. ترجمۀ آبکار مسیحی. به کوشش علی‌اصغر عمران. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های حبیبی.
صالحی، نصراللّه (1396). واکاوی اقدامات درویش‏پاشا در نخستین کمیسیون تحدید حدود ایران و عثمانی 1266-1268. پژوهش‌های علوم تاریخی، 9(2)، 71-90.
صالحی، نصراللّه (1398). اشغال قطور و اقدامات میرزا جعفرخان مشیرالدوله (1265-1268ق). پژوهشنامۀ تاریخ‏های محلی ایران، 8(15)، 37-56.
صالحی، نصرالله (1377). اسنادی از روند انعقاد عهدنامۀ دوم ارزنه‏الروم (1258-1264). تهران: مؤسسۀ انتشارات وزارت امور خارجه.
صالحی، نصراللّه (1400). کمیسیون‏های تحدید حدود ایران و عثمانی و اسناد ارسالی به سفارت ایران در استانبول. در مجموعه مقالات سومین کنفرانس تاریخ روابط خارجی ایران و مناطق پیرامونی. تألیف سید محمدکاظم سجادپور. تهران: مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 286-308.
صفائی، ابراهیم (2535). برگ‌های تاریخ (دوران قاجار). تهران: انتشارات بابک.
عباسی، محمدرضا (1372). حکومت سایه‏ها (اسناد محرمانه و سیاسی میرزا حسین‌خان سپهسالار). تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
فرهادمعتمد، محمود (1326). سپهسالار اعظم، ج2: تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی. تهران: کتابخانۀ ابن سینا.
گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی، دورۀ قاجاریه. جلد سوم 1271-1313ق. (1370). تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسۀ چاپ و انتشارات.
مرندی یکانلو، میرزا محبعلی‏خان ناظم‏الملک (1395). مجموعۀ رسائل و لوایح تحدید حدود ایران و عثمانی 907-1309 قمری. تصحیح و پژوهش نصراللّه صالحی. تهران: طهوری.
مرندی یکانلو، میرزا محبعلی‏خان ناظم‏الملک (1404). روزنامۀ مأموریّت اسلامبول (اسناد، مکاتبات و صورت‌مجالس کمیسیون دوم تحدید حدود، 1291-1296هجری قمری). تصحیح و تحقیق: نصراللّه صالحی. تهران: میراث مکتوب.
میرزا ملکم‏خان (1400). مکاتبات میرزا ملکم‏خان (درباب مناسبات ایران و عثمانی و امور بین‏الملل). به کوشش حسن حضرتی و نیلوفر میربلوک. تهران: دانشگاه تهران.
مشایخ فریدنی، آزرمیدخت (1369). مسائل مرزی ایران و عراق و تأثیر آن در مناسبات دو کشور. تهران: امیرکبیر.
نصیری، محمدرضا (1371). اسناد و مکاتبات تاریخی ایران (قاجاریه). ج3. تهران: کیهان.
هِیل، ویلیام (1395). سیاست خارجی ترکیه، 1774-2000. ترجمۀ ناصر پورابراهیم. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
 
Akar, E. & Özmenli, M. (2022). 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) Sırasında Tahran Sefareti’nin Faaliyetleri. Turcology Research, 74, 393-400.
Ateș, S. (2013). The Ottoman-Iranian Borderlands Making a Boundary, 1843–1914. Cambridge University Press.
Sarıkҫioğlu, M. (2013). Osmanlı-İran Hudut Sorunları (1847-1913). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Schofield, R. (ed.) (1989). The Iran-Iraq Border (1840-1958). Vol.3: Further delimitation efforts and disputes over Pusht-i-Kuh and Khotour, 1874-1897. Archive Editions, University of Durham.