نگاه انتقادی به جغرافیای تاریخی قفقاز در آثار حاجی میرزا زین‌العابدین شیروانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه تاریخ، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

2 دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22059/jhic.2025.394289.654575

چکیده

حاجی میرزا زین‌العابدین شیروانی (۱۱۹۴-۱۲۵۳ق./ ۱۷۸۰-۱۸۳۷م.) از مشایخ طریقت صوفی نعمت‌اللهیه در دورۀ قاجاریه بود که نزدیک به چهار دهه از عمر خود را با هدف کشف حقیقت و معرفت نفس به سیرو‌سیاحت در سرزمین‏های مختلف اسلامی سپری کرد. او مشاهدات خود را در سه سفرنامۀ مهم با عناوین ریاض‏السّیاحه، حدائق‏السّیاحه و بستان‌السّیاحه ثبت نمود. قفقاز ازجمله مناطقی بود که جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی و قومی مناطق مختلف آن مورد توجه شیروانی قرار گرفته است. قفقاز بخشی از قلمرو ایران بود که توسط روس‏ها جدا شد و بازدید شیروانی از قفقاز در این برهۀ حساس تاریخی، اهمیت گزارش‌های او دربارۀ این منطقه را برجسته می‌سازد. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی و نقد بازنمایی جغرافیای تاریخی قفقاز در این آثار است. بدین منظور، با بهره‌گیری از رویکرد انتقادی و روش نقد تاریخی، داده‌های جغرافیایی و تاریخی موجود در سفرنامه‌های شیروانی بررسی و با منابع پیشین مقایسه شد. یافته‏ها نشان می‏دهند اگرچه گزارش‏های شیروانی دربارۀ قفقاز در بسیاری موارد متکی بر آثار مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی گذشته است و اطلاعات نوآورانۀ کمی دارد، مشاهدات عینی شیروانی، به‌ویژه در زمینۀ‌ ترکیب جمعیتی، تنوع زبانی، مذاهب و ویژگی‌های فرهنگی برخی شهرهای قفقاز، ارزشمند و منحصربه‌فرد است. نوآوری این مقاله در آن است که با نگاهی انتقادی، نقش سفرنامه‌های شیروانی را در تداوم و در عین حال بازآفرینی سنت جغرافیای تاریخی اسلامی دربارۀ قفقاز برجسته می‌کند

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critical Perspective on the Historical Geography of the Caucasus in the Works of Haji Mirza Zain al-Abedin Shirvani

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Jafarniya 1
  • Mohammad Aziznejad 2
1 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 PhD in Department of History of Islamic Iran, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Haji Mirza Zain al-Abedin Shirvani (1194-1253 AH/ 1780-1837 AD) was a Sufi master of the Ni'matullahi order during the Qajar period. He spent nearly four decades traveling through various Islamic lands in pursuit of spiritual truth and self-knowledge. He documented his observations in three major travelogues titled Rīyāḍ al-Sīyāḥa, Ḥadāʼiq al-Sīyāḥa, and Bustān al-Sīyāḥa. In his works, Shirvani viewed geography as going beyond mere topography, considering it a medium for spiritual wayfaring, discovering truth, and attaining self-knowledge. In his view, geography was not merely a description of place, but an instrument for representing diverse human cultures, mystical paths, and beliefs. He used it to narrate his spiritual journey, convey mystical concepts, and explore the relationship between humanity and the universe. The Caucasus was among the regions that attracted Shirvani’s attention, including its natural geography, human and ethnic diversity, and specific areas such as Dagestan, Circassia, Talesh, Arran, Qarabagh, Armenia, Georgia, and their dependencies. The Caucasus, which had been separated from Iran by the Russians, became the focus of Shirvani's travel during a critical historical period, lending particular significance to his accounts of the region. The present study aims to revisit and critique the representation of the historical geography of the Caucasus in these works. Using a critical approach and historical criticism, the geographical and historical data in Shirvani’s travelogues were examined and compared with earlier sources. Findings reveal that although his reports on the Caucasus largely rely on earlier Islamic historians and geographers and offer little innovative detail, his firsthand observations, especially regarding demographic composition, linguistic diversity, religions, and cultural characteristics of certain Caucasian cities, are valuable and unique. The novelty of this article lies in its critical emphasis on the role of Shirvani’s travelogues in both continuing and reimagining the Islamic tradition of historical geography concerning the Caucasus.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Haji Mirza Zain al-Abedin Shirvani
  • Historical Geography
  • Caucasus
  • Rīyāḍ al-Sīyāḥa
  • Ḥadāʼiq al-Sīyāḥa
  • Bustān al-Sīyāḥa
آزمایش، سید مصطفی (1370). تاریخچه سلسله صوفیّه نعمت‏اللهیّه و ‏فرق منشعبه. تهران: [بی‏نا].
آزمایش، سید مصطفی (1381). درآمدی بر‏تحولات تاریخی سلسله نعمت اللهیه در‏ دوران اخیر. تهران: حقیقت.
اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا (1370). اکسیرالتواریخ. تصحیح جمشید کیانفر. چاپ اول. تهران: ویسمن.
باکیخانوف، عباسقلی‏آقا (1970) .گلستان ارم. تصحیح عبدالکریم علی‏زاده و‏ همکاران. باکو: اداره انتشارات علم.
دیوان‏بیگی شیرازی، سید ‏احمد (1364). حدیقه‏الشعراء. تصحیح دکتر‏ عبدالحسین نوائی. تهران: زرین.
شیرازی، محمد معصوم (1339). طرائق‏الحقائق. تصحیح محمدجعفر ‏محجوب. تهران: سنائی.
شیروانی، حاجی میرزا زین‏العابدین (1339). ریاض‏السیاحه. تصحیح اصغرحامد ‏ربانی. تهران: سعدی.
شیروانی، حاجی میرزا زین‏العابدین (1370). حدائق‏السیاحه. تصحیح دکتر سید مصطفی ‏آزمایش. تهران: انجمن عرفان ایران.
شیروانی، حاجی میرزا زین‏العابدین (1389). بستان‏السیاحه. جلد اول، دوم و سوم. تصحیح منیژه محمودی. تهران: حقیقت.
شیروانی، حاجی میرزا زین‏العابدین [بی‏تا]. کشف‏المعارف. تصحیح سید ‏رضی واحدی. تهران: [بی‏نا].
مرادی خلج، محمدمهدی و پیروزان، هادی (1395). رویکرد طریقت نعمت‏اللهیه به ‏ساختارهای سیاسی ـ مذهبی دوره محمدشاه قاجار. پژوهش‏های علوم‏تاریخی، 8(1)، 95-114.
مستوفی، حمدالله (1362). نزهه‏القلوب. ‏تصحیح گی لسترنج. تهران: دنیای‏کتاب.
منفرد، افسانه (1388). بستان‏السیاحه. در دانشنامه جهان اسلام، زیر‏ نظر غلامعلی حداد‏ عادل. تهران: بنیاد‏ دایرة‌المعارف اسلامی، 3، 387-389.
ولی‏پور، عبدالله و همتی، رقیه (1397). بررسی ویژگی‏های سفرنامه بستان‏السیاحه. نشریه ‏نثر پژوهی ادب فارسی، (44)، 203-225.
هدایت، رضاقلی‌خان (1344). تذکره ریاض‏العارفین. تصحیح مهرعلی‏ گرگانی. تهران: کتابفروشی محمودی.
 
Haqverdiyev, H. (2012). H.Z. Şirvaninin əsərlərində Tarixi-Coğrafi Fikirlər. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasinin Xəbərləri, Yer Elmlər, )3(, 78-80.
Haqverdiyev, H. (2019). Klassik Coğrafiyaçi-Səyyah Haci Zeynalabdin Şirvani. Respublika, (6), Noyabr 6.
Kerimova, M. K. Z. (2019). Büyük Gezgin ve Coğrafya Bilim Adamı Hacı Zeynalabdin Şirvani. Bengi Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, )1(, 6-43.
Musali, N. (2014). Haci Zenel Abidin Şirvani Seyahatnamelerinde Van Gölü Havzasi. Akademik Tarih Ve Düşünce Dergisi, 1(2), 99-112.
Qara oğlu, F. (2017). Tarixdə iz buraxanlar: Hacı Zeynalabdin Şirvani. Bakı xəbər. 26 dekabr.15.