واکاوی نگاه نقادانه روحانیان دورۀ پهلوی به رویکردهای دینی صفویان

جلیلی, نازنین; شیخ, محمود; علمی, قربان

doi:10.22059/jhic.2025.394550.654576

واکاوی نگاه نقادانه روحانیان دورۀ پهلوی به رویکردهای دینی صفویان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

نازنین جلیلی ¹

محمود شیخ ²

قربان علمی ³

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² استادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

³ گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jhic.2025.394550.654576

چکیده

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل نقدهای روحانیون عصر پهلوی به رویکردهای دینی حکومت صفویه انجام شده است. صفویان به‌ عنوان نخستین حکومت فراگیر شیعی در ایران، تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان داشته‌اند و بازخوانی انتقادی سیاست‌های دینی آنان می‌تواند به درک بهتر سیر تحول اندیشۀ دینی در ایران کمک کند. این پژوهش با بررسی آثار و دیدگاه‌های روحانیانی چون ابراهیم زنجانی، شریعت سنگلجی، خمینی، طالقانی، مطهری، بهشتی، امام خمینی، ابوالفضل برقعی و صالحی نجف‌آبادی که متعلق به جریان‌های فکری متفاوتی هستند، به سه محور اصلی نقد رویکردهای دینی صفویان دست یافته است: نخست، استبداد دینی و استفادۀ ابزاری از دین برای تحکیم قدرت سیاسی که عمدتاً از سوی روحانیان انقلابی مطرح شده و بر تضاد استبداد دینی با آموزه‌های اصیل اسلامی تأکید دارد؛ دوم، گریز از عقلانیت و رواج بدعت و خرافه که پرتکرارترین محور نقد بوده و از سوی طیف متنوعی از روحانیان با گرایش‌های سلفی، فلسفی و اصلاح‌طلبانه مطرح شده است؛ سوم، تفرقۀ مذهبی و تضعیف وحدت اسلامی که متأثر از گفتمان بیداری اسلامی و وحدت جهان اسلام در برابر استعمار غربی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نقدهای روحانیان معاصر به رویکردهای دینی صفویان، متأثر از خاستگاه‌های فکری، دغدغه‌های معرفتی و رویکردهای سیاسی آنان بوده و بازتاب‌دهندۀ تحولات اندیشۀ دینی در ایران معاصر است.

کلیدواژه‌ها

صفویه

پهلوی

روحانیت

تشیع

استبداد دینی

خرافات و بدعت

وحدت اسلامی

اصلاح دینی

موضوعات

تاریخ تمدن اسلامی

عنوان مقاله English

An Analysis of the Critical Views of Pahlavi-Era Clerics toward the Religious Approaches of the Safavids

نویسندگان English

Nazanin Jalili ¹

Mahmood Sheikh ²

Ghorban Elmi ³

¹ Master’s student, Department of Comparative Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

² Assistant Professor, Department of Comparative Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

³ Professor, Department of Comparative Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده English

The present study aims to analyze the critiques made by Pahlavi-era clerics of the Safavid government's religious approaches. As the first comprehensive Shia state in Iran, the Safavids had a profound impact on shaping the religious and cultural identity of Iranians, and a critical reassessment of their religious policies can contribute to a better understanding of the evolution of religious thought in Iran. By examining the works and perspectives of clerics such as Ebrahim Zanjani, Shariat Sangalaji, Khomeini, Taleqani, Motahhari, Beheshti, Abolfazl Borqe'i, and Salehi Najafabadi, who belong to different intellectual currents, this research has identified three main axes of critique concerning the Safavids' religious approaches. First, religious despotism and the instrumental use of religion to consolidate political power were primarily raised by revolutionary clerics who emphasized the contradiction between religious despotism and authentic Islamic teachings. Second, the departure from rationality and the prevalence of innovation and superstition, which was the most frequently repeated axis of critique and was raised by a diverse spectrum of clerics with Salafi, philosophical, and reformist tendencies. Third, sectarian division and the weakening of Islamic unity, which was influenced by the discourse of Islamic awakening and the unity of the Islamic world against Western colonialism. The research findings indicate that contemporary clerics' critiques of the Safavids' religious approaches were influenced by their intellectual origins, epistemological concerns, and political orientations, reflecting the transformations of religious thought in contemporary Iran

کلیدواژه‌ها English

Safavids

Pahlavi

Clergy

Shi'ism

Religious Despotism

Superstitions and Innovation

Islamic Unity

Religious Reform

برقعی، سیّد ابوالفضل (1356). خرافات وفور در زیارات قبور. چاپ سنگی.

بهشتی، سیّد محمد (1387). محیط پیدایش اسلام. تهران: بقعه.

بهشتی، سیّد محمد (1400). در مکتب قرآن. چاپ اول. تهران: نشر روزنه.

تنکابنی، عبدالوهاب فرید (1315). اسلام و رجعت. تهران: چاپخانه دانش.

جعفریان، رسول (1379). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست (3 جلد). قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.

جعفریان، رسول (1385). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. قم: انصاریان.

جعفریان، رسول (1388). اطلس شیعه. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

حسینی‌زاده، محمدعلی (1386). اسلام سیاسی در ایران. قم: انتشارات دانشگاه مفید.

خمینی، روح‌الله (1327). کشف اسرار. چاپ سوم. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.

خمینی، روح‌الله (1385). صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی(س): (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها) (21 جلد). چاپ چهارم. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی^(ره).

زنجانی، ابراهیم (1379). خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی (سرگذشت زندگانی من). به اهتمام: غلامحسین میرزا صالح. چاپ اول. تهران: انتشارات کویر.

زنجانی، ابراهیم (1403). آزمایش زندگی. به اهتمام: حسن رستمی. چاپ اول. تهران: نشر نگاه معاصر.

شریعت سنگلجی، محمدحسن (1323). محو الموهوم. چاپ اول. تهران: شرکت چاپخانه تابان.

شریعت سنگلجی، محمدحسن (1345الف). توحید عبادت (یکتاپرستی). چاپ اول. تهران: مؤسسه انتشارات دانش.

شریعت سنگلجی، محمدحسن (1345ب). کلید فهم قرآن بانضمام براهین القرآن. چاپ پنجم. تهران: مؤسسه انتشارات دانش.

شهبازی، عبدالله (1382). زندگی و زمانه شیخ ابراهیم زنجانی. زمانه، (10)، 13-19.

صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1380). عصای موسی یا درمان بیماری غلوّ. چاپ اول. تهران: انتشارات امید فردا.

طالقانی، سیّد محمود (1358). درس‌هائی از پرتوی از قرآن. 3 جلد. تهران: شرکت سهامی انتشار.

طالقانی، سیّد محمود (1377). مناره‌ای در کویر: مجموعه مقالات آیت‌الله طالقانی (توحید و استبداد). به کوشش: محمد بسته‌نگار. چاپ اول. تهران: انتشارات قلم.

طباطبایی، سیّد محمدحسین (1387). شیعه: مجموعه مذاکرات با پروفسور هانری کربن. به کوشش سید هادی خسروشاهی. چاپ اول. قم: بوستان کتاب قم.

عبدالمقصود، عبدالفتاح (1362). امام علی بن ابی‌طالب(ع): تاریخ تحلیلی نیم‌قرن اول اسلام. ترجمه، مقدمه و انتقادات: سیّد محمود طالقانی. تهران: شرکت سهامی انتشار.

مطهری، مرتضی (1385). یادداشت‌های استاد مطهری. 18 جلد. چاپ دوم. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1389الف). اسلام و نیازهای زمان. 2 جلد. چاپ سی و یکم. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1389ب). یادداشت‌های استاد مطهری. 18 جلد. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1390الف). آشنایی با قرآن. 14 جلد. چاپ پانزدهم. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1390ب). خدمات متقابل اسلام و ایران. چاپ چهل و یکم. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1390ج). سیری در سیره ائمه اطهار. چاپ چهل و چهارم. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1395). یادداشت‌های استاد مطهری. 18 جلد. چاپ اول. تهران: انتشارات صدرا.

مطهری، مرتضی (1397). انقلاب اسلامی از دیدگاه فلسفه تاریخ. چاپ اول. تهران: انتشارات صدرا.

نائینی، محمدحسین (1378). تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله، یا: حکومت از نظر اسلام. مقدمه و پاصفحه و توضیحات: سیّد محمود طالقانی. چاپ نهم. تهران: شرکت سهامی انتشار.

Abrahamian, E. (1982). Iran Between Two Revolutions (Princeton Studies on the Near East). Princeton: Princeton University Press.

Algar, H. (2020). Religion and State in Iran, 1785-1906: The Role of the Ulama in the Qajar Period. Berkeley: University of California Press.

Arjomand, S. A. (1989). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran (Studies in Middle Eastern History). New York: Oxford University Press.

Ashraf, A. (1981). The Roots of Emerging Dual Class Structure in Nineteenth-Century Iran. Iranian Studies, 14 (1-2), 5-27.

Bayat, M. (2000). Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran (Modern Intellectual and Political History of the Middle East). Syracuse: Syracuse University Press.

Keddie, N. R. (1995). Iran and the Muslim World: Resistance and Revolution. London: Palgrave Macmillan.

Newman, A. J. (2008). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire (Library of Middle East History). London: I.B. Tauris.