نام‌شناسی و مکان‌یابی رودخانۀ «بند امیر» [Bendemir] در کرانه‌های شمالی خلیج‌ فارس بر مبنای نقشۀ گیوم دولیل فرانسوی از ایران عصر صفوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموختۀ دکتری، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jhic.2026.407650.654621

چکیده

هم‌زمان با عصر صفوی (سدۀ 16-18م./ 10-12ق.) تکاپوهای جغرافیایی اروپائیان از ایران، این‌بار در قالب ترسیم نقشه‌های جغرافیایی، وضعیت جدیدی به خود گرفت. علاوه بر تعدّد نقشه‌ها، تنوّع اطلاعات درج‌شده در آنان دربارۀ مشخصه‌های جغرافیایی ایران، از‌جمله توصیف چهرۀ طبیعی ایران، قابل‌توجه است. از آنجا که نقشه‌نگاران اروپایی به اندازۀ سفرنامه‌نویسان دست به مطالعات میدانی و پیمایشی نمی‌زدند، بعضاً برخی خطاهای ادراکی دربارۀ یک جای‌نام ایرانی در نقشه‌هایشان بازتاب پیدا می‌کرد. در همین راستا، هدف مقالۀ پیشِ‌رو آن است تا نحوۀ نامگذاری و مکان‌گزینی رودخانه‌ای با نام «بند امیر» در کرانه‌های شمالی خلیج‌ فارس را در نقشه‌ای که «گیوم دولیل»[1] فرانسوی در سال 1702م./ 1113ق. از ایران و سرزمین‌های پیرامونی آن ترسیم کرد، مورد بررسی قرار دهد. پرسش مقاله این است که «ریشۀ تاریخی نام "بند امیر" در نقشۀ دولیل که در کرانه‌های شمالی خلیج‌ فارس مکان‌گزینی شده چیست و تا چه اندازه مکان‌یابی وی با واقعیت‌های جغرافیایی معاصر صفوی، همخوانی دارد؟». روش این مقاله، توصیفی‌-تطبیقی است. یافته‌های مقاله الگویی از تعارض جغرافیای ذهنی نقشه‌نگار با واقعیت‌های سرزمینی صفویان را نمایان می‌سازد؛ به‌طوری که رودخانه‌ای با نام «بند امیر»، نه‌تنها دارای هوّیت جغرافیایی مستقل در کرانه‌های شمالی خلیج‌ فارس نبود، بلکه با واقعیت‌های سرزمینی صفویان در ایالت فارس نیز همخوانی نداشت. درواقع دولیل، از یک‌سو متأثر از خطایی ادراکی توسط سفرنامه‌نویسان و نقشه‌نگاران پیشینی و از سوی دیگر شهرت تاریخی بند مشهور به امیر، منتسب به عضدالدوله بویهی، این نام را به «رودخانۀ سکّان» یا «قره‌آغاج» بعدی، اطلاق کرد.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Onomastics and Localization of the Band Amir River [Bendemir] on the Northern Shores of the Persian Gulf Based on Guillaume Delisle's Map of Safavid Iran

نویسنده [English]

  • Yaser Mollazaei
PhD Graduate, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The expansion of relations between Iran and Europe during the Safavid era (16-18 AD/ 10-12 AH) led Europeans to broaden their understanding of Iran’s geography. Europeans pursued this goal by extensively producing and distributing geographic maps during this period. Unlike travel writers, European cartographers rarely conducted fieldwork or surveys, leading to perceptual errors in Iranian toponyms on their maps. The number of maps and the diversity of information they included about Iran’s geographical features, especially descriptions of its natural landscape, were remarkable. In this context, the present article examines how the river "Bendemir" was named and depicted on a map of Iran and its surrounding regions created by the French cartographer Guillaume Delisle in 1702 AD (1113 AH). This study specifically asks: What is the historical origin of the name "Bandemir" on Delisle’s map, where is it located along the northern coast of the Persian Gulf, and to what extent does Delisle’s placement match the geographical realities of the Safavid period? The article uses a descriptive-comparative methodology and draws on various Iranian and European sources to assess this natural feature, as shown on Delisle’s map. The study's findings reveal a pattern of tension between the cartographer’s mental geography and the territorial realities of the Safavid era. Specifically, the river labeled "Bandemir" lacked an independent geographical identity along the northern coast of the Persian Gulf, nor did it align with the territorial realities of the Safavid province of Fars. Delisle, shaped by perceptual errors from previous travel writers and cartographers, and by the historical fame of the dam known as Amir, which ‘Azad al-Dawla of the Buyid dynasty reportedly built, gave this name to what scholars would later identify as the Sakkan or Qara-Aghaj River.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Persian Gulf
  • Bendemir
  • Guillaume Delisle
  • European Cartography
  • Safavid

مراجع

ابن‌بلخی (1374). فارسنامۀ ابن‌بلخی. به کوشش گای لسترنج و رینولد الن نیکلسون. تهران: اساطیر
ابی‌زاده، سامان؛ پیربابائی، محمدتقی و نژاد ابراهیمی، احد (1398). بازخوانی ساختار شهر اردبیل دوره صفویه بر اساس تطبیق متون تاریخی در نقشة آدام اولئاریوس. نشریة هنرهای زیبا، 24(4)، 71-82.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم محمد (2004). المسالک و الممالک. قاهره: الهیئه العامه لقصور الثقافه.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1363). تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران. به کوشش میرهاشم محدث. تهران: امیرکبیر.
تبریزی، محمدحسین بن خلف (1342). برهان قاطع. به کوشش محمد معین. تهران: کتابفروشی سینا.
تتوی، قاضی‌احمد و قزوینی، آصف‌خان (1382). تاریخ الفی. ترجمۀ غلامرضا طباطبایی‌مجد. تهران: علمی و فرهنگی.
حافظ ابرو، شهاب‌الدین (1375). جغرافیای حافظ ابرو. به کوشش صادق سجادی و علی آل‌داوود. تهران: میراث مکتوب.
خانجی، محمدامین (1325ق.). منجم‌العمران فی المستدرک علی معجم البلدان. قاهره: مطبعه السعادت.
خواندمیر، غیاث‌الدین (1372). مآثرالملوک. به کوشش هاشم محدّث. تهران: رسا.
رضا، عنایت‌الله؛ کورس، غلامرضا؛ امام‌شوشتری، محمدعلی و انتظامی، علی‌اکبر (1350). آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران: وزارت آب و برق
روملو، حسن‌بیگ (1384). احسن‌التواریخ. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: اساطیر.
زارع، احمدرضا (1387). بند امیر. قم: هدهد.
امیری، منوچهر [ترجمه] (1381). سفرنامۀ ونیزیان در ایران. تهران: خوارزمی.
شاردن، ژان (1372). سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ اقبال یغمایی. تهران: توس.
شبانکاره‌ای، محمد بن علی بن محمد (1381). مجمع‌الانساب. به کوشش میرهاشم محدّث. تهران: امیرکبیر.
صفت‌گل، منصور (1382). نقشه‌نگاری و خلیج‌ فارس: منظر صفوی. مجلة تخصصی گروه تاریخ دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 4(5)، 215-230.
صفرزایی، عبداله و یاسر ملازئی (1400). جغرافیای تاریخی مکران در دورة صفوی بر اساس نقشه‌های تاریخی اروپائیان. پژوهش‌های علوم تاریخی، 13(2)، 95-118.
غفّاری‌کاشانی، قاضی احمد (1404ق.). تاریخ نگارستان. به کوشش مرتضی مدرّس‌گیلانی. تهران: کتابفروشی حافظ.
فرصت‌شیرازی، محمدنصیر (1377). آثار عجم. به کوشش منصور رستگار فسایی. تهران: امیرکبیر.
فریدی‌مجید، فاطمه؛ هروی، جواد و بهرام‌زاده، محمد (1401). قلمرو و مفهوم سیاسی ایران در نیمة نخست حکومت صفوی بر مبنای نقشه‌های تاریخی اروپایی (1511-1600م./ 907-1008ق.). مطالعات تاریخ اسلام، 4(14)، 79-108.
فریدی‌مجید، فاطمه؛ هروی، جواد و بهرام‌زاده، محمد (1401). استان (ایالت) گیلان و هیرکانی در دورۀ صفوی بر مبنای نقشۀ جغرافیایی آدام اولئاریوس در 1656م./ 1066ق. در تطابق با کتاب مختصر مفید 1087ق. پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، 11(1)، 15-28.
فسایی، حاج میرزاحسن (1382). فارسنامه ناصری. به کوشش منصور رستگار فسایی. تهران: امیرکبیر.
فیگوئروا، گارسیا دسیلوا (1363). سفرنامۀ فیگوئروا. ترجمۀ غلامرضا سمیعی. تهران: نو.
قمی، قاضی‌احمد (1383). خلاصه‌التواریخ. به کوشش احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.
کرم‌همدانی، علی (1383). بند امیر در: دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. جلد دوازدهم. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. 581-582.
کریمیان‌سردشتی، نادر (1377). بند امیر (1) در: دانشنامه جهان اسلام. به کوشش غلامعلی حداد عادل. جلد چهارم. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 259-261.
گنجی، محمدحسن؛ وثوقی، محمدباقر؛ صفی‌نژاد، جواد؛ فریدی‌مجید، فاطمه و انوری، امیرهوشنگ (1386). وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی. زیر نظر حسن حبیبی. تهران: بنیاد ایرانشناسی.
گیلانی، شیخعلی (1352). تاریخ مازندران. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مستوفی، حمدالله (1396). نزهه‌القلوب. به کوشش میرهاشم محدث. تهران: سفیر اردهال.
مستوفی‌یزدی، محمدمفید ‌بن ‌محمود (1390). مختصر مفید. به کوشش ایرج افشار. تهران: دکتر محمود افشار یزدی.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1361). احسن‌التقاسیم فی معرفه‌الاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
ملازئی، یاسر (1403). ریشه‌یابی نام دریاچۀ باباقمبر در ایالت خراسان بر مبنای نقشۀ آدام اولئاریوس از ایران عصر صفوی: یک خوانش تطبیقی و تحلیلی. پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، 13(1)، 67-85.
ملازئی، یاسر و فریدی‌مجید، فاطمه (1404). از پدیداری تا فراموشی: سرگذشت نام چالدران در نقشه‌نگاری اروپائیان از ایران عصر صفوی. مجلۀ تاریخ ایران، 18(2)، 261-290.
نیبور، کارستن (1354). سفرنامۀ نیبور. ترجمۀ پرویز رجبی. تهران: توکا.
وثوقی، محمدباقر و منصور صفت‌گل (1395). اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران. تهران: سازمان بنادر و دریانوردی.
 
Allen, W. E. D. (1956). The Sources for G. Delisle’s ‘Carte des Pays Voisins dela Mer Caspienne’ of 1723. Imago Mundi, 13(7), 137-157.
Anonymous (1738). A New Geographical Dictionary. London: D. Midwinter.
Brancaforte, E. Ch. (2003). Visions of Persia: Mapping the Travel of Adam Olearius. London: The Harvard University Press.
Brancaforte, E. & Sonja, B. (2012). The lands of the Sophi: Iran in early modern European maps (1550-1700). Harvard Library Bulletin 23(1-2), 134-175. https://doi.org/10.1080/00210860802246275
Brown, L. (1979). The Story of Maps. New York: Dover Publications.
Dahl, E. H. & Gauvin, J. F. (2000). Sphaerae Mudi: Early Globes at the Stewart Museum. Montreal: McGill-Queen’s University Press.
Dapper, O. (1672). Asia, of, Naukeurige beschryving van het rijk des Grooten Mogols, en een groot gedeelte van Indien. Amsterdam: By Jakob van Meurs.
De Bruyn, C. (1737). Travel into Muscovy, Persia and Part of The East Indies. London: A. Bettesworth.
Delisle, G. (1741). Atlas Nouveau. Amsterdam: Jean Covens and Corneille Mortier.
Della Valle, P. (1658). Viaggi Di Pietro Della Valle. Rome: Biagio Deuersin.
French - English Dictionary (2016). New York: Barron’s Educational Series.
Gouzévitch, D. (2022). The Delisle Brothers in Russia: Victims of Historygraphy and Scurvy. In foreign Lands: The Migration of Scientists for Political or Economic Reasons, 55-84. https://doi.org/10.1007/978-3-030-80249-3
Jung, In-Ch. (2024). 프랑스 지도학자 기욤 드릴의 생애와 업적. 한국지도학회지, 24(1), 1-17. https://doi.org/10.16879/jkca.2024.24.1.001
Kuentzel - Witt, K. (2018). Peter the Great’s Intermezzo with G. W. Leibniz and G. Delisle: The Development of Geographical Knowledge in Russia. Quaestio Rossica, 1(6), 63-78. https://doi.org/10.15826/qr.2018.1.282
Littré, É. (1872). Dictionnaire de la langue française. Paris: Hachette.
Magini, G. A. (1596). Geographiae universae tum veteris, tum novae absolutissimum opus, duobus voluminibus distinctum. Venetijs: Gulielmus Belli.
Mergault, J. (1973). Larousse’s French Dictionary: French-English, English-French. Paris: Librairie Larousse.
Olearius, A. (1656). Vermehrte Newe Beschreibung Der Muscowitischen und Persischen Reyse. Holstein.
Oliviera, R. H. & Cintra, J. P. (2019). A reforma cartográfica de Delisle: comparação entre o manuscrito da Torre do Tombo e a Dissertação publicada pela Academia de Ciências. VIII Simpósio Luso-Brasileiro de Cartografia Histórica Porto, Baião, Chaves, 35-50.
Ortelius, A. (1570). Thaterum orbis terrarium. Antverpiae: Apud Aegid.
Stewart, G. (1985). American Place Names: A Concise and Selective Dictionary for the Continental United State of America. New York: Oxford University of Press.
Thévenot, d. J. (1647). Suite Du Voyage De Levant. Paris: Charles Angot.
Thévenot, d. J. (1687). The travels of Monsieur de Thevenot into the Levant. London: Printed by H. Clark, for H. Faithorne.
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
دوره 58، شماره 2
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404
صفحه 223-250

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 14 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 11 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار