واکاوی تطبیقی منطق جنگ روایت‌ها: دو جریان فکری _ سیاسی سده‌های نخستین اسلامی و پیامدهای آن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، رشتۀ تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران

2 دانشیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران

3 استادیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران

10.22059/jhic.2026.402523.654603

چکیده

 
پدیدۀ جنگ روایت‌ها یکی از مؤلفه‌های محوری در شکل‌گیری، تثبیت و تضعیف گفتمان‌ها در جوامع انسانی، به‌ویژه در بستر منازعات سیاسی و عقیدتی است. این پدیده در ادبیات ارتباطات، یکی از شاخه‌های اصلی جنگ نرم و جلوه‌ای از جنگ شناختی محسوب می‌شود که با بهره‌گیری از رسانه، روایت و اقناع، به بازسازی واقعیت در ذهن مخاطبان می‌پردازد. این پژوهش با تمرکز بر نسبت جنگ روایت‌ها با دو مفهوم بنیادین اخلاق و مصلحت، به بررسی تطبیقی در دو جریان فکری - سیاسی معصومان(ع) و جریان‌های فکری - سیاسی وابسته به قدرت حاکم در سده‌های نخستین اسلامی می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که دو جریان اصلی تا چه حد به بیان حقایق و ارزش‌های اخلاقی پایبند بوده یا روایتگری را در خدمت اهداف مصلحت‌گرایانه قرار داده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و بر پایۀ منابع معتبر فریقین، ابتدا مفاهیم روایت، اخلاق و مصلحت را تعریف و سپس شیوه‌های روایتی، همچون تحریف، حذف، تأویل هدایت‌شده و جعل را شناسایی و مقایسه کرده و در ادامه، نسبت هدف و وسیله در روایتگری واکاوی شده و این مسئله بررسی می‌شود که «آیا مشروعیت هدف می‌تواند به‌کارگیری ابزارهای غیراخلاقی در روایت‌پردازی را توجیه کند؟». نتایج نشان می‌دهد که جریان‌های سیاسی وابسته به قدرت غالباً اهداف سیاسی را مجوز دستکاری در روایت‌ها تلقی کرده‌اند، درمقابل، جریان فکری معصومان(ع) بر پایبندی به حقیقت و رعایت موازین اخلاقی در منطق روایتگری استوار بوده است. این مطالعه درنهایت پیامدهای این دو منطق بر حافظۀ جمعی مسلمانان و تولید معرفت دینی را به روش تطبیقی تحلیل کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of the Logic of the War of Narratives: Two Intellectual-Political Currents of the Early Islamic Centuries and Their Consequences

نویسندگان [English]

  • seyed Fazlollah Mirzeinali 1
  • Rahman Oshrieh 2
  • Mohammad Akbari 3
1 PhD student in Comparative Interpretation, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Quranic Interpretation and Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Quranic Interpretation and Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom, Iran
چکیده [English]

The phenomenon of narrative warfare is one of the central components in the formation, consolidation, or weakening of discourses in religious and historical societies, especially in the context of political and ideological conflicts. In modern communications literature, this phenomenon is considered one of the main branches of soft warfare and a manifestation of cognitive warfare, which uses media, narrative, and persuasion to reconstruct reality in the minds of the audience. This research, focusing on the relationship between the war of narratives and the two fundamental concepts of morality and expediency, conducts a comparative study of the two intellectual-political movements of the impeccable Imams (AS) and the intellectual-political movements dependent on the ruling power in the early Islamic centuries. The main question is to what extent the two main currents in this field have adhered to expressing truths and moral values, or have they used narrative to serve expedient goals. The present study, using a descriptive-analytical method and based on reliable sources of the sects, first reviewed the concepts of narration, morality, and expediency, and then identified and compared narrative methods such as distortion, deletion, guided interpretation, and fabrication. And then, the relationship between purpose and means in narrative is analyzed, and the question of whether the legitimacy of the purpose can justify the use of unethical means is examined. The results show that power-dependent political movements have often considered political objectivity a license to manipulate narratives, whereas the intellectual-political movement of the impeccable Imams (AS) has been based on adherence to truth and observance of moral standards in the logic of narrative. This study has finally explored and analyzed, in a comparative manner, the consequences of these two logics for the collective memory of Muslims and the production of religious knowledge

کلیدواژه‌ها [English]

  • War of Narratives
  • Realism
  • Expediency
  • Intellectual-Political Currents
  • Cognitive Consequences
  • Early Islamic History

مراجع

قرآن کریم (1373). ترجمۀ مکارم شیرازی. قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى‏.
نهج‌البلاغه (1414). شریف الرضی. قم: هجرت.
ابن ابی‌الحدید (1404). شرح نهج‌البلاغه. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
ابن اثیر (1367). النهایه فی غریب الحدیث و الأثر. چاپ چهارم. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏.
ابن انس (1406). الموطا. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغه. چاپ اول. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1407). البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
ابن ‌ماجه (بی‌تا). السنن. تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی. بیروت: داراحیاء الکتب العربیه.
ابن مسکویه (بی‌تا). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. چاپ اول. قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت: دارالصادر.
ابن ‏ابی‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419). تفسیر القرآن العظیم. چاپ سوم. ریاض: مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابن‏ کثیر، اسماعیل بن عمر (1419). تفسیر القرآن العظیم. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوجیب، سعدى ‏(1408). القاموس الفقهی لغه و اصطلاحا. چاپ دوم. دمشق: دارالفکر.
ابوریه، محمود (1994). اضواء علی السنه المحمدیه. قاهره: دارالمعارف.
احمد بن حنبل (1416). المسند. چاپ اول. قاهره: دارالحدیث.
احمدی میانجی، علی (1419). مکاتیب الرسول(ص). چاپ اول. قم: دارلحدیث.
اشعری، ابوالحسن (بی‌تا). اصول اهل السنه و الجماعه. مصر: مکتبه الازهریه للتراث.
بخاری (1422). الجامع المسند الصحیح. بیروت: دار طوق النجاه.
تستری، محمدتقی (1390). الاخبار الدخیله. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: مکتبه الصدوق.
تمیمی‌آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410). غررالحکم و دررالکلم. چاپ دوم. قم: دارالکتاب الإسلامی.
جعفریان‏، رسول (1381). حیات فکرى و سیاسى ائمه‏. چاپ ششم. قم: انصاریان.
حر عاملی، شیخ محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعه. چاپ اول. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله (1411). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. چاپ اول. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
الحسنی، هاشم معروف (1973). الموضوعات فی الاثار و الاخبار. بیروت: دارالکتب اللبنانی.
الحسنی، هاشم معروف (1382). سیره الأئمه الاثنی‌عشر(ع). چاپ اول. نجف: المکتبه الحیدریه.
حکیم، سید محمدتقی (1979). الأصول العامه للفقه المقارن. چاپ دوم. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) للطباعه والنشر.
حلی (1417). خلاصه الاقوال. قم: مؤسسه نشرالفقاهه.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415). تفسیر نورالثقلین. چاپ چهارم. قم: اسماعیلیان.
دینوری، عبدالله بن محمد (1424). الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. چاپ اول. بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
ذهبی، شمس‌الدین (1419). تذکره الحفاظ. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ذهبی، محمد حسین (بی‌تا). الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث. قاهره: مکتبه وهبه.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). مفردات ألفاظ القرآن. چاپ اول. بیروت: دارالقلم.
زابلی‌زاده، اردشیر (1402). جنگ روایت‌ها گفتمان رسانه‌های رقیب. چاپ اول. تهران: انتشارات مرکز تحقیقات صدا‌و‌سیمای جمهوری اسلامی ایران.
سجادی، سید عبدالقیوم (1403). جنگ روایت‌ها؛ تقابل گفتمان دفاع و تجاوز در غزه. فصلنامه علوم سیاسی،27(3)، 111-136.
شایان‌مهر، علیرضا (1397). دایره‌المعارف تطبیقی علوم اجتماعی. چاپ سوم. تهران: کیهان.
شریف قرشی، باقر (1413). حیاه الامام الحسین(ع). چاپ چهارم. قم: مدرسه علمیه ایروانی.
شریفان، محمد اسماعیل و گودرزی، محسن (1397). تأثیرات جنگ نرم بر جامعه اسلامی از منظر آموزه‌های دفاعی قرآن کریم. فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژی، 16(74)، 117-137.
شهید ثانی (1408). الرعایه فی علم الدرایه. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی.
شهید ثانی (1409). منیه المرید. چاپ اول. قم: مکتبه الاعلام الاسلامی.
طالعی حور، رهبر و ابراهیمی، مرتضی (1403). تبیین جنگ شناختی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علمی مطالعات قدرت نرم، 37(2)، 87-63.
طبرانی (1415). المعجم الکبیر. چاپ دوم. قاهره: مکتبه ابن تیمیه.
طبری، محمد بن جریر (بی‌تا). تاریخ الامم و الملوک. بیروت: دارالتراث.
طبری، محمد بن جریر (1412). جامع البیان فی تأویل‌ القرآن. چاپ اول. بیروت: دارالمعرفه.
طریحى، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین‏. چاپ سوم. تهران: مرتضوی‏.
طوسی، نصیرالدین (1413). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
عسقلانی، ابن حجر (1415). الاصابه فی تمییز الصحابه. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380). تفسیر عیاشی. چاپ اول. تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه.
غزالی، ابوحامد (1413). المستصفی. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420). مفاتیح الغیب. چاپ سوم. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409). کتاب العین. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
فیض کاشانى، محمد (1417). المحجه البیضاء. چاپ چهارم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر القمی. چاپ سوم. قم: دارالکتاب.
کشى، محمد بن عمر (1409). إختیار معرفه الرجال‏. چاپ اول. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینى، محمد بن یعقوب‏ (1407). الکافی. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
لیوتار، ژان فرانسوا (1394). وضعیت پست مدرن، گزارشی درباره دانش. ترجمۀ حسینعلی نوذری. تهران: گام نو.
مامقانی، عبدالله (1385). مقباس الهدایه فی علم الدرایه. قم: دلیل ما.
مجلسی، محمدباقر (1403). بحارالأنوار. چاپ دوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محمدی ری‌شهری، محمد (1397). شناخت‌نامه حدیث. چاپ اول. قم: دارالحدیث.
مشکور، محمدجواد و مدیرشانه‌چی، کاظم (1384). فرهنگ فرق اسلامی. چاپ چهارم. مشهد: آستان قدس رضوی.
معرفت، محمدهادی (1397). تفسیر و مفسران. چاپ اول. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مقریزی، تقی‌الدین (1420). إمتاع الأسماع. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مکارم شیرازى، ناصر (1377). اخلاق در قرآن‏. چاپ اول. قم: مدرسه الإمام علی بن أبی‌طالب(علیه‌السلام).
نصیری، معصومه (1400). جنگ روایت‌ها. تهران: انتشارات پشتیبان.
 
Atlantic Council (2023). Narrative Warfare: How the Kremlin and Russian News Outlets Justified a War of Aggression against Ukraine. Washington, D.C.: Digital Forensic Research Lab (DFRLab).
Encyclopaedia Britannica-«Mass media and social media« in public opinion in Factors influencing public opinion. W. Phillips Davison. Oct. 7, 2025.
 
 
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
دوره 58، شماره 2
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404
صفحه 172-199

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 27 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 29 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار