جایگاه زیج حاکمی کبیر در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن در انتقال داده‌های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22059/jhic.2026.408990.654628

چکیده

زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن‌ یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجسته‌ترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار می‌آید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال داده‌های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی می‌کند. تحلیل متن نشان می‌دهد که ابن‌یونس با ثبت دقیق و نظام‌مند رصدهای خود و گردآوری داده‌های پراکندۀ اخترشناسان پیشین، مجموعه‌ای فراهم آورده که برخی از این داده‌ها، یگانه مأخذ شناخته‌شده برای بازسازی سنت‌های رصدی ازمیان‌رفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و به‌ویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقالۀ پیشِ‌رو همچنین به رواج گستردۀ زیج حاکمی کبیر در سرزمین‌های مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیج‌های بعدی، به‌ویژه زیج ایلخانی، می‌پردازد. سپس، مسیر انتقال داده‌های رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهره‌گیری اخترشناسان غربی از آن‌ها از سدۀ 17 میلادی به بعد بررسی می‌شود؛ داده‌هایی که در شکل‌گیری پژوهش‌های نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشته‌اند. بدین‌سان، زیج حاکمی کبیر نه‌تنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Great Hakimi Zij in the History of Islamic Astronomy and Its Role in the Transmission of Observational Data to Modern Astronomy

نویسنده [English]

  • Younes Karamati
Assistant Professor, Institute for the History of Science, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The Great Hakimi Zij, composed by the Egyptian astronomer Ibn Yunus (d.399/ 1009), is among the most significant astronomical works compiled in the Islamic civilization and constitutes a fundamental source for the history of observational practice. This article examines the place of the Hakimi Zij within the history of Islamic astronomy by focusing on its observational content and historical function, and by assessing its role in the transmission of astronomical data to modern astronomical traditions. A close analysis of the text demonstrates that Ibn Yunus, through the systematic and precise recording of his own observations and the careful compilation of dispersed materials from earlier astronomers, preserved a corpus of data some of which represent the only known sources for reconstructing otherwise lost observational traditions. The Great Hakimi Zij constitutes the sole extant source for Iranian observations of the solar apogee from the Sasanian period, as well as for data attributed to figures such as Aḥmad al-Nahāwandī, al-Māhānī, and the Banū ʾAmājūr, and thus plays a foundational role in reassessing the history of Islamic observational astronomy, particularly the observational program of the Mumtaḥan astronomers. The article further traces the wide circulation of the Hakimi Zij across various Islamic regions, including Egypt, Syria, Iran, and Yemen, and examines its profound influence on later astronomical tables, most notably the Ilkhanid Zij. It then explores the routes through which the observational data of this work were transmitted to Europe and the ways in which Western astronomers made use of them from the seventeenth century onward-data that played a significant role in the formation of modern astronomical research, including studies of the secular acceleration of the Moon and long-term variations in the Earth’s rotational velocity. In this way, the Great Hakimi Zij stands not only as a landmark work in the history of Islamic astronomy, but also as a civilizational document attesting to the link between Islamic observational practice and the formation of modern astronomical knowledge

کلیدواژه‌ها [English]

  • Great Hakimi Zij
  • Ibn Yunus
  • History of Islamic Astronomy
  • Observational Astronomy in Islam
  • Observational Data
  • Secular Acceleration of the Moon
  • Transmission of Astronomical Knowledge

مراجع

ابن‌الوردی، عمر بن مظفر (1996م./ 1417ق.). تاریخ. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌خلکان، ابوالعباس شمس‌الدین احمد بن محمد بن ابی‌بکر (1972م.). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. ویراستۀ احسان عباس. بیروت: دار صادر.
ابن‌زنبل منجم محلّی، نورالدین احمد بن علی بن احمد، القانون فی الدنیا، گزیدۀ فردی ناشناس، دست‌نویس شمارۀ Petermann I 668  (5889 فهرست آلوارت)، کتابخانۀ دولتی برلین.
ابن‌کثیر، ابوالفدا اسماعیل (2010م./ 1431ق.). البدایه و النهایه. ویراستۀ گروهی از پژوهشگران، زیر نظر عبدالقادر ارناؤوط و بشار عواد معروف. دمشق-بیروت: دار ابن کثیر.
ابن‌یونس، ابوالحسن علی بن عبدالرحمان، الزیج الحاکمی الکبیر. دست‌نویس شمارۀ Or. 143 (1057 قدیم)، کتابخانۀ دانشگاه لایدن.
ابوالعقول، محمد بن احمد. الزیج المختار من الازیاج. دست‌نویس شمارۀ Or 3624. کتابخانۀ بریتانیا.
ابوالفدا، عمادالدین اسماعیل بن علی (1325 ق). المختصر فی اخبار البشر. قاهره: المطبعة الحسینیة المصریة.
الزیج المصطلح. دست‌نویس شمارۀ 2513. کتابخانۀ ملی فرانسه.
الزیج الممتحن العربی (گزیدۀ فردی ناشناس از الزیج الممتحن المظفری/ خزائنی محمد بن ابی‌بکر فارسی). دست‌نویس شمارۀ Gg.3.27.1  (گ 2 ر-53 ر)، کتابخانۀ دانشگاه کمبریج.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1936م.). فهرست کتب محمد بن زکریاء الرازی. ویراستۀ پاول کراوس. پاریس: مطبعه القلم.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1962م.). تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن. ویراستۀ پاول بولگاکف (به عنوان جلد 8 مجلة معهد المخطوطات العربیة). قاهره: معهد المخطوطات العربیة.
جزری، ابوعبدالله محمد بن ابراهیم (1426ق.). تاریخ حوادث الزمان و انبائه و وفیات الاکابر و الاعیان من أبنائه. ویراستۀ عمر عبدالسلام تدمری. صیدا-بیروت: المکتبة العصریة.
خازمی، ابوعبدالله محمد بن احمد سعیدی، المجسطی [ملتقطات]. دست‌نویس شمارۀ 314.1 عربی (گ 1 پ-48 ر). کتابخانۀ دانشگاه استانبول.
ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان (1981م./ 1401ق.). سیر اعلام النبلاء. ویراستۀ گروهی از پژوهشگران زیر نظر شعیب ارنؤوط. بیروت: مؤسسة الرسالة.
ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان (2003م./ 1424ق.). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ویراستۀ بشار عواد معروف. بیروت: دار الغرب الاسلامی.
ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان (بی‌تا). المغنی فی الضعفاء. ویراستۀ نورالدین عتر. قطر.
شمس منجم وابکنوی، محمد بن علی. زیج محقق سلطانی علی اصول الرصد ایلخانی. دست‌نویس شمارۀ 2694. کتابخانۀ ایاصوفیا.
صاعد اندلسی، ابوالقاسم بن احمد بن صاعد (1376ش.). التعریف بطبقات الأمم. ویراستۀ غلام‌رضا جمشیدنژاد اول. تهران: میراث مکتوب.
صفدی، خلیل بن ایبک (2013-1962م.). الوافی بالوفیات. ویراستۀ هلموت ریتر و سون ددرینگ. اشتوتگارت و ویسبادن: فرانتس اشتاینر.
کرامتی، یونس (1402الف). رصد. در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج 25. 104-160. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
کرامتی، یونس (1402ب). تاریخ رصدگری در ایران و جهان اسلام تا رصدهای ممتحن (213 قمری/ 828 میلادی). تاریخ علم، 21(2)، 169-186. https://doi.org/10.22059/jihs.2024.356657.371782
کرامتی، یونس (1404الف). اندازه‌گیری میل اعظم (میل دایره‌البروج) با رصد انقلابین در دورۀ اسلامی. تاریخ علم، 23(1)، 173-202. https://doi.org/10.22059/jihs.2025.392094.371822
کرامتی، یونس (1404ب). تاریخ رصدگری تا سدۀ 4 قمری به روایت زیج حاکمی و متون موازی آن. تاریخ علم، 23(1). https://doi.org/10.22059/jihs.2026
کرامتی، یونس (1405). الزیج الحاکمی الکبیر. در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج 27. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
محمد بن ابی‌بکر فارسی. الزیج الممتحن المظفری/ خزائنی. دست‌نویس شمارۀ Gg.3.27.2 (گ 57 ر-120 پ). کتابخانۀ دانشگاه کمبریج.
مقریزی، احمد بن علی (1998 م./ 1418ق.). المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار. ویراستۀ خلیل المنصور. بیروت: دار الکتب العلمیه.
نصیرالدین طوسی، ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن. زیج ایلخانی. دست‌نویس شمارۀ Persan 163. کتابخانۀ ملی فرانسه.
نظام‌الدین اعرج نیشابوری، حسن بن محمد بن حسین. کشف حقایق زیج ایلخانی. دست‌نویس شمارۀ 3579. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
یافعی، ابومحمد عبدالله بن اسعد (1997م./ 1417ق). مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان. ویراستۀ خلیل منصور. دار الکتب العلمیة.
 
Bernard, E. (1684). The Longitudes, Latitudes, Right Ascensions, and Declinations of the Chiefest Fixt Stars according to the Best Observers. Philosophical Transactions (1683-1775), 14, 567-576.
Bernoulli, J. (1784a). Examen des remarques de M. Costard sur les éclipses d’Ibn-Jounes. In Nouveaux Mémoires de l’Académie Royale des Sciences et Belles-Lettres (Berlin) 1782 (pp. 293-304).
Bernoulli, J. (1784b). Recherches sur une éclipse de Lune observée au Caire en 979 et comparée avec les Tables de Mayer. In Nouveaux Mémoires de l’Académie Royale des Sciences et Belles-Lettres (Berlin) 1782 (pp. 305-321).
Charette, F. (1995). Orientalisme et histoire des sciences: L’historiographie européenne des sciences islamiques et hindoues, 1784–1900.  https://doi.org/10.13140/RG.2.1.2377.3041
Costard, G. (1777). Translation of a Passage in Ebn Younes; With Some Remarks Thereon: In a Letter from the Rev. George Costard, M. A. Vicar of Twickenham, to the Rev. Samuel Horsley, LL.D. Sec. R. S. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 67, 231-243.
Curtius, A. (1666). Introduction to Historia coelestis. Simon Utzschneider.
Delambre, J. B. J. (with National Central Library of Florence). (1819). Histoire de l’astronomie du Moyen Âge. mme ve Courcier, imprimeur-libraire pour les sciences.
Dugat, G. (1868). Histoire des orientalistes de l’Europe du XIIe au XIXe siècle: précédée d’une esquisse historique des études orientales. Maisonneuve. (Histoire).
Dunthorne, R. (1749). A Letter from the Rev. Mr. Richard Dunthorne to the Reverend Mr. Richard Mason F. R. S. and Keeper of the Wood-Wardian Museum at Cambridge, concerning the Acceleration of the Moon. Philosophical Transactions (1683-1775), 46, 162-172.
Euler, L. (1749a). Part of a Letter from Leonard Euler, Prof. Math. at Berlin, and F. R. S. to the Rev. Mr. Caspar Wetstein, Chaplain to His Royal Highness the Prince of Wales, concerning the Gradual Approach of the Earth to the Sun. Translated from the French, by S. T. M. D. F. R. S. Philosophical Transactions (1683-1775), 46, 203-205.
Euler, L. (1749b). Part of a Letter from Mr. Professor Euler to the Reverend Mr. Wetstein, Chaplain to His Royal Highness the Prince, concerning the Contraction of the Orbits of the Planets. Translated from the French by T. S. M. D. and F. R. S. Philosophical Transactions (1683-1775), 46, 356-359.
Gassendi, P. (1630). Catalogus rarorum librorum, quos ex Oriente nuper advexit, et in publica bibliotheca inclytae Leydensis Academiae deposuit Clariss. et de bonis artibus meritiss. vir Jacobus Golius, in ilia eadem Academia, et Linguarum orientalium, et matheseos Professor insignis. Antonius Vitray.
Goldstein, B. R. (1996). The heritage of Arabic science in Hebrew. In R. Rashed & R. Morelon (Eds.), Encyclopedia of the History of Arabic Science (pp. 279-286). Routledge.
Goldstein, B. R., & Pingree, D. E. (1981a). Astronomical Computations for 1299 from the Cairo Geniza. Centaurus, 25(3), 303-318. https://doi.org/10.1111/j.1600-0498.1981.tb00649.x
Goldstein, B. R., & Pingree, D. E. (1981b). More Horoscopes from the Cairo Geniza. Proceedings of the American Philosophical Society, 125(3), 155-189.
Goujet, C.-P. (1758). Mémoire historique et littéraire sur le Collège royal de France. Chez Augustin-Martin Lottin.
Hartner, W. (1980). An Unusual Value for the Length of the Meridian Degree: 66 1/2 Miles, in Ibn Yūnus’ Hākimitic Zīj. Centaurus, 24(1), 148-152. https://doi.org/10.1111/j.1600-0498.1980.tb00371.x
Kennedy, E. S., & Kennedy, M. H. (1987). Geographical Coordinates of Localities from Islamic Sources. Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften.
Kennedy, E. S., & van der Waerden, B. L. (1963). The World-Year of the Persians. Journal of the American Oriental Society, 83(3), Article 3. https://doi.org/10.2307/598071
King, D. A. (1972). The Astronomical Works of Ibn Yūnus [PhD dissertation]. Yale University.
King, D. A. (1976). Ibn Yūnus, Abu’l-Ḥasan ʿAlī Ibn ʿAbd al-Raḥmān Ibn Aḥmad Ibn Yūnus al-Ṣadafī. In C. C. Gillispie (Ed.), Dictionary of Scientific Biography (Vol. 14, pp. 574-580). Scribner.
King, D. A. (1983a). Mathematical Astronomy in Medieval Yemen: A Biobibliographical Survey. Undena Publications.
King, D. A. (1983b). The Astronomy of the Mamluks. Isis, 74(4), 531-555. Islamic Mathematical Astronomy, London: Variorum, 1986 (Second  edition: Aldershot - Brookfield: Ashgate, 1993) (III).
King, D. A. (1987). Some Early Islamic Tables for Determining Lunar Crescent Visibility. In D. A. King & G. A. Saliba (Eds.), From Deferent to Equant: A Volume of Studies in the History of Science in the Ancient and Medieval Near East in Honor of E.S. Kennedy (Annals of the New York Academy of Sciences, Volume 500) (pp. 185-225). The New York Academy of Sciences. Astronomy in the Service of Islam, Aldershot - Brookfield: Ashgate, 1993 (II).
King, D. A. (1988). Ibn Yūnus on Lunar Crescent Visibility. Journal for the History of Astronomy, 19(3), 155-168. Astronomy in the Service of Islam, Aldershot - Brookfield: Ashgate, 1993 (III). https://doi.org/10.1177/002182868801900301
King, D. A. (1999). Aspects of Fatimid Astronomy: From Hard-Core Mathematical Astronomy to Architectural Orientations in Cairo. In M. Barrucand (Ed.), L’Égypte Fatimide: son art et son histoire – Actes du colloque organisé à Paris les 28, 29 et 30 mai 1998 (pp. 497-517). Presses de l’Universitéde Paris-Sorbonne. Islamic Astronomy and Geography, Farnham - Burlington: Ashgate, 2012 (IV). https://www.academia.edu/34682297/
King, D. A. (2010). An Illustration of the Caliph Al-Ḥākim Together with His Astronomer / Astrologer Ibn Yūnus. In B. D. Craig (Ed.), Studies Paul E. Walker (pp. 151-159). University of Chicago Press. https://www.academia.edu/38550016
King, D. A. (2016). Ibn Yūnus. In H. Selin (Ed.), Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (3rd ed., pp. 2335-2336). Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-007-7747-7_9247
Kunitzsch, P. (1970). Die arabische Herkunft von zwei Sternverzeichnissen in cod. Vat. gr. 1056. Zeitschrift Der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 120, 281-287. (III).
Lalande, J. J. L. de. (1757 (published: 1762)). Mémoire sur les équations séculaires, et sur les moyens mouvements du Soleil, de la Lune, de Saturne, de Jupiter & de Mars, avec les observations de Tycho-Brahé, faites sur mars en 1593, tirées des manuscrits de cet auteur. Mémoires de l’Académie Royale des Sciences, 411-470.
Lalande, J. J. L. de. (1764). Astronomie. Desaint & Saillant.
Lelewel, J. (1852). Géographie du Moyen Âge. Ve et J. Pillet.
Lelewel, J. (1786-1861). (1851). Géographie du Moyen Âge: Atlas. Sigismund Schletter.
Mercier, R. P. (1987). Astronomical Tables in the Twelfth Century. In C. S. F. Burnett (Ed.), Adelard of Bath: An English Scientist and Arabist of the Early Twelfth Century (pp. 87-118). Warburg Institute, University of London. Studies on the Transmission of Medieval Mathematical Astronomy, Aldershot - Burlington: Ashgate, 2004 (VII).
Mercier, R. P. (2004). The Lost Zīj of Al-Ṣūfi in the Twelfth Century Tables for London and Pisa. In Studies on the Transmission of Medieval Mathematical Astronomy (pp. 1-31). Ashgate. Studies on the Transmission of Medieval Mathematical Astronomy, Aldershot - Burlington: Ashgate, 2004 (VIII).
Montucla, J. É. (1758). Histoire des mathématiques. Charles-Antoine Jombert.
Newcomb, S. (1878). Researches on the Motion of the Moon, Made at the United States Naval Observatory, Washington, Part I: Reduction and Discussion of Observations of the Moon Before 1750. Government Printing Office.
Newton, I. (1713). Philosophiae naturalis principia mathematica. Cornelius Crownfield.
Newton, R. R. (1970). Ancient Astronomical Observations and the Accelerations of the Earth and Moon. The Johns Hopkins University Press.
Newton, R. R. (with Internet Archive). (1976). Ancient Planetary Observations and the Validity of Ephemeris Time. Johns Hopkins University Press.
Panaino, A. (2009). Sasanian Astronomy and Astrology in the Contribution of David Pingree. In G. Gnoli & A. Panaino (Eds.), Kayd: Studies in History of Mathematics, Astronomy and Astrology in Memory of David Pingree (pp. 73-103). Istituto Italiano per l’Africa e l’Oriente.
Pedersen, F. S. (2002). The Toledan Tables: A Review of the Manuscripts and the Textual Versions with an Edition. Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab.
Pingree, D. E. (1964-1965). Indian Influence on Sasanian and Early Islamic Astronomy and Astrology. Journal of Oriental Research, 34-35, 118-126.
Pingree, D. E. (1965). The Persian “Observation” of the Solar Apogee in CA. A. D. 450. Journal of Near Eastern Studies, 24(4), Article 4.
Pingree, D. E. (1973). The Greek Influence on Early Islamic Mathematical Astronomy. Journal of the American Oriental Society, 93(1), Article 1. https://doi.org/10.2307/600515
Said, S. S., & Stephenson, F. R. (1995). Precision of Medieval Islamic Measurements of Solar Altitudes and Equinox Times. Journal for the History of Astronomy, 26(2), 117-132. https://doi.org/10.1177/002182869502600202
Said, S. S., & Stephenson, F. R. (1996). Solar and Lunar Eclipse Measurements by Medieval Muslim Astronomers, I: Background. Journal for the History of Astronomy, 27(3), Article 3. https://doi.org/10.1177/002182869602700303
Said, S. S., & Stephenson, F. R. (1997). Solar and Lunar Eclipse Measurements by Medieval Muslim Astronomers, II: Observations. Journal for the History of Astronomy, 28(1), Article 1. https://doi.org/10.1177/002182869702800103
Schoy, C. (1911). Die geschichtliche Entwicklung der Polhöhenbestimmung bei den älteren Völkern.
Schoy, C. (1913). Arabische Gnomonik. Hammerich & Lesser.
Schoy, C. (1915a). Geschichtlich-astronomische Studien über die Dämmerung. Naturwissenschaftliche Wochenschrift, 14(14), 209-214.
Schoy, C. (1915b). Längenbestimmung und Zentralmeridian bei den älteren Völkern. Mitteilungen der k.k. Geographischen Gesellschaft in Wien, 58(12), 27-62.
Schoy, C. (1917). Erdmessungen bei den Arabern. Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin, (7-8), 431-445.
Schoy, C. (1920). Das 20. Kapitel der großen Ḥâkemitischen Tafeln des Ibn Jûnis: "Über die Berechnung des Azimuts aus der Höhe und der Höhe aus dem Azimut". Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie, 48, 97-111.
Schoy, C. (1921). Über eine arabische Methode, die geographische Breite aus der Höhe der Sonne im 1. Vertikal („Höhe ohne Azimut“) zu bestimmen. Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie, 49, 124-133.
Schoy, C. (1922a). Abhandlung über die Ziehung der Mittagslinie, dem Buche über das Analemma entnommen, samt dem Beweis dazu von Abû Saʻîd aḍ-Ḍarîr. Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie, 50, 265-271.
Schoy, C. (1922b). Die Bestimmung der geographischen Breite eines Ortes durch Beobachtung der Meridianhöhe der Sonne oder mittels der Kenntnis zweier anderen Sonnenhöhen und den zugehörigen Azimuten nach dem arabischen Text der Ḥâkimitischen Tafeln des ibn Yûnus. Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie, 50, 3-20.
Schoy, C. (1923a). Beiträge zur arabischen Trigonometrie (Originalstudien nach unedierten arabisch-astronomischen Manuscripten). Isis, 5(2), 364-399.
Schoy, C. (1923b). Die Gnomonik der Araber. (1923). De Gruyter.
Schoy, C. (1923c). Über den Gnomonschatten und die Schattentafeln der arabischen Astronomie: Ein Beitrag zur arabischen Trigonometrie nach unedierten arabischen Handschriften. Heinz Lafaire.
Schoy, C. (1924). The Geography of the Moslems of the Middle Ages. Geographical Review, 14(2), 257-269. https://doi.org/10.2307/208101
Sédillot, J. J. E. (1834). Traité des instruments astronomiques des arabes, composé au treizième siècle par Aboul Hhassan Ali, de Maroc, intitulé Jami’ al-mabadi’ wa-al-ghaat (collection des commencements et des fins) (L. P. E. A. Sédillot, Ed.). Paris L’Imprimerie royale.
Sédillot, L. P. E. A. (1834). Introduction to Traité des instruments astronomiques des arabes, composé au treizième siècle par Aboul Hhassan Ali, de Maroc, intitulé Jami’ al-mabadi’ wa-al-ghaat (collection des commencements et des fins). Paris L’Imprimerie royale.
Sédillot, L. P. E. A. (1847). Prolégomènes des Tables astronomiques d’Oloug-Beg. Typographie de Firmin didot Frères.
Steele, J. M. (2000). Observations and Predictions of Eclipse Times by Early Astronomers. Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-015-9528-5
Steele, J. M. (2012). Ancient Astronomical Observations and the Study of the Moon’s Motion (1691-1757). Springer.
Stephenson, F. R. (1997). Historical Eclipses and Earth’s Rotation. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511525186
Stephenson, F. R., & Morrison, L. V. (1995). Long-Term Fluctuations in the Earth’s Rotation: 700 BC to AD 1990. Philosophical Transactions: Physical Sciences and Engineering, 351, 165-202.
Stephenson, F. R., & Morrison, L. V. (2000). Historical Eclipses and the Earth’s Rotation. Science Progress (1933-), 83(1), Article 1.
Stephenson, F. R., Morrison, L. V., & Hohenkerk, C. Y. (2016). Measurement of the Earth’s Rotation: 720 BC to AD 2015. Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 472, 1-26. https://doi.org/10.1098/rspa.2016.0404
Stephenson, F. R., & Said, S. S. (1991). Precision of Medieval Islamic Eclipse Measurements. Journal for the History of Astronomy, 22(3), 195-207. https://doi.org/10.1177/002182869102200301
Toomer, G. J. (1968). A Survey of the Toledan Tables. Osiris, 15, 5-174.
Toomer, G. J. (1996). Eastern Wisedome and Learning: The Study of Arabic in Seventeenth-Century England. Oxford University Press.
van Dalen, B. (2021a). Ptolemaic Tradition and Islamic Innovation: The Astronomical Tables of Kūshyār Ibn Labbān Jīlī. Brepols.
van Dalen, B. (2021b). The Geographical Table in the Shāmil Zīj: Tackling a Thirteenth-Century Arabic Source with the Aid of a Computer Database. In M. Husson, C. Montelle, & B. van Dalen (Eds.), Editing and Analysing Numerical Tables: Towards a Digital Information System for the History of Astral Sciences (pp. 511-566). Brepols. https://doi.org/10.1484/M.PALS-EB.5.127706
Verbeek, T. (2023). Gassendi and the Dutch: From the Parhelia Affair to the Reception of the Disquisitio metaphysica. https://doi.org/10.1163/24055069-08040002
Abū al-ʿUqūl, Muḥammad b. Aḥmad. al-Zīj al-mukhtār min al-azyāj (MS Or. 3624). British Library.
Abū al-Fidāʾ, ʿImād al-Dīn Ismāʿīl b. ʿAlī. (1325 AH). al-Mukhtaṣar fī akhbār al-bashar. al-Maṭbaʿa al-Ḥusayniyya al-Miṣriyya.
al-Bīrūnī, Abū Rayḥān Muḥammad b. Aḥmad. (1936). Fihrist kutub Muḥammad b. Zakariyyāʾ al-Rāzī (Ed. P. Kraus). Maṭbaʿat al-Qalam.
al-Bīrūnī, Abū Rayḥān Muḥammad b. Aḥmad. (1962). Taḥdīd nihāyāt al-amākin li-taṣḥīḥ masāfāt al-masākin (Ed. P. Bulgakov). Maǧallat Maʿhad al-Makhṭūṭāt al-ʿArabiyya, 8.
al-Dhahabī, Shams al-Dīn Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Aḥmad b. ʿUthmān. (n.d.). al-Mughnī fī al-ḍuʿafāʾ (Ed. N. ʿItr).
al-Dhahabī, Shams al-Dīn Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Aḥmad b. ʿUthmān. (1981). Siyar aʿlām al-nubalāʾ (Ed. Shuʿayb al-Arnaʾūṭ et al.). Muʾassasat al-Risāla.
al-Dhahabī, Shams al-Dīn Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Aḥmad b. ʿUthmān. (2003). Tārīkh al-islām wa-wafayāt al-mashāhīr wa-l-aʿlām (Ed. Bashshār ʿAwwād Maʿrūf). Dār al-Gharb al-Islāmī.
al-Jazarī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Ibrāhīm. (1426 AH). Tārīkh ḥawādith al-zamān wa-anbāʾihi wa-wafayāt al-akābir wa-l-aʿyān min abnāʾihi (Ed. ʿUmar ʿAbd al-Salām Tadmurī). al-Maktaba al-ʿAṣriyya.
al-Khāzinī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Aḥmad al-Saʿīdī. al-Majisṭī [excerpta] (MS Arab. 314.1). Istanbul University Library.
al-Maqrīzī, Aḥmad b. ʿAlī. (1998). al-Mawāʿiẓ wa-l-iʿtibār bi-dhikr al-khiṭaṭ wa-l-āthār (Ed. Khalīl al-Manṣūr). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
al-Ṣafadī, Khalīl b. Aybak. (1962–2013). al-Wāfī bi-l-wafayāt (Eds. H. Ritter & S. Dedering). Franz Steiner.
al-Ṣāʿid al-Andalusī, Abū al-Qāsim b. Aḥmad b. Ṣāʿid. (1376 SH). al-Taʿrīf bi-ṭabaqāt al-umam (Ed. G. Jamshīdnejād Awwal). Mīrāth-i Maktūb.
al-Yāfiʿī, Abū Muḥammad ʿAbd Allāh b. Asʿad. (1997). Mirʾāt al-janān wa-ʿibrat al-yaqẓān fī maʿrifat mā yuʿtabar min ḥawādith al-zamān (Ed. Khalīl Manṣūr). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
Ibn al-Wardī, ʿUmar b. Muẓaffar. (1996). Tārīkh. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
Ibn Khallikān, Abū al-ʿAbbās Shams al-Dīn Aḥmad b. Muḥammad b. Abī Bakr. (1972). Wafayāt al-aʿyān wa-anbāʾ abnāʾ al-zamān (Ed. ʿAbbās). Dār Ṣādir.
Ibn Kathīr, Abū al-Fidāʾ Ismāʿīl. (2010). al-Bidāya wa-l-nihāya (Eds. ʿAbd al-Qādir al-Arnaʾūṭ & Bashshār ʿAwwād Maʿrūf). Dār Ibn Kathīr.
Ibn Yunus, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. ʿAbd al-Raḥmān. al-Zīj al-Ḥākimī al-kabīr (MS Or. 143). Leiden University Library.
Karamati, Y. (2023). Raṣad. In Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī (Vol. 25, pp. 104–160). Markaz-i Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī.
Karamati, Y. (2024). An Observational History of Persia and the Islamic World until the “Mumtaḥan (Examined) Observations” (213 AH / 828 AD). Journal for the History of Science, 21(2), 169-186. https://doi.org/10.22059/jihs.2024.356657.371782
Karamati, Y. (2025). Determination of Obliquity of the Ecliptic by Observing Solstices in Medieval Islam. Journal for the History of Science, 23(1), 173-202. https://doi.org/10.22059/jihs.2025.392094.371822
Karamati, Y. (2025). An Observational History Until the 4th Century AH, According to Zij Hakimi and Its Parallel Texts. Journal for the History of Science, 23(1), 173-202. https://doi.org/10.22059/jihs.2026
Karamati, Y. (2026). Al-Zīj al-Ḥākimī al-Kabīr. In Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī (Vol. 26). Markaz-i Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī.
Muḥammad b. Abī Bakr al-Fārisī (al-Khazāʾinī). al-Zīj al-Mumtaḥan al-Muẓaffarī (MS Gg.3.27.2). Cambridge University Library.
Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Abū Jaʿfar Muḥammad b. Muḥammad b. Ḥasan. Zīj-i Īlkhānī (MS Persan 163). Bibliothèque nationale de France.
Niẓām al-Dīn al-Aʿraj al-Nīsābūrī, Ḥasan b. Muḥammad b. Ḥusayn. Kashf ḥaqāʾiq Zīj-i Īlkhānī (MS 3579). Majlis Library, Tehran.
Shams Munajjim Wābaknawī, Muḥammad b. ʿAlī. Zīj-i Muḥaqqaq Sulṭānī ʿalā uṣūl al-raṣad al-Īlkhānī (MS 2694). Ayasofya Library.
al-Zīj al-Muṣṭalaḥ. MS 2513. Bibliothèque nationale de France.
al-Zīj al-Mumtaḥan al-ʿArabī (excerpt). MS Gg.3.27.1. Cambridge University Library.
 
پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی
دوره 58، شماره 2
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404
صفحه 296-321

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 07 دی 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 28 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار