پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

تاریخنگاری در متون فرقة آذرکیوانی: از آغاز تا برآمدن اسکندر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران باستان، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
تاریخ‌نگاری در فرقه آذرکیوانی، برخلاف وقایع‌نگاری‌های سنتی و ثبت صرف سال‌شمار رویدادها، بر بنیانی مستحکم از تلفیق اسطوره، الهیات و عرفان استوار است. این پژوهش با هدف تبیین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری ایران باستان در متون این فرقه، با اتکا به رویکرد تبیینی به بررسی این پرسش کلیدی می‌پردازد که آذرکیوانیان چگونه میان وقایع تاریخ گیتایی و نظام قدسی کیهانی پیوند برقرار کرده‌اند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که در منظومه فکری این فرقه، تاریخ ایران تنها توالی رویدادهای مادی نیست، بلکه عرصه‌ای برای تجلی طرح تقدیر الهی و پیوند ناگسستنی میان مفاهیم سه‌گانه «فرّه ایزدی»، «نهاد پادشاهی» و «آیین بزرگ‌آباد» تلقی می‌شود. آذرکیوانیان با ابداع سلسله‌های پیشاتاریخی نظیر مه‌آبادیان، جیانیان و یاسانیان و بازخوانی رمزی و عرفانی شخصیت‌های برجسته‌ای چون پیشدادیان، کیانیان، زردشت و اسکندر، الگویی فرازمانی از تاریخ ارائه می‌دهند. در این چارچوب تبیینی، صعود و سقوط سلسله‌ها نه براساس علل سیاسی و مادی صرف، بلکه ذیل مفاهیم اشراقی و کیفیت کنش‌های اخلاقی شهریاران تبیین می‌گردد. در نهایت، این شیوه از تاریخ‌نگاری را می‌توان واکنشی هویت‌محور و آگاهانه به بحران‌های فرهنگی و سیاسی ناشی از سقوط ساسانیان دانست. آذرکیوانیان با بهره‌گیری هوشمندانه از ادبیات پیشگویانه و تلفیق میراث ایران باستان با آموزه‌های باطنی، در صدد بازسازی و احیای آرمان‌های اصیل ایرانی در قالبی نوآیین برآمده‌اند تا بدین‌وسیله تداوم فرهنگی و معنوی ایران را در بستر یک تاریخ قدسی تضمین کنند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Historiography in the Texts of the Azarkivani Sect: From the Beginning to the Rise of Alexander

نویسندگان English

Afsaneh Hanaei 1
Roozbeh Zarrinkoob 2
1 MA Student in Ancient Iranian History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of History Department, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The historiography of the Azar Kayvani sect, unlike traditional chronicles and the mere chronological recording of events, is based on a solid foundation of the integration of myth, theology, and mysticism. Aiming to explain the features of the historiography of ancient Iran in the texts of the Azar Kayvani sect, this study examines how the Azar Kayvanians established a link between events in terrestrial history and the sacred cosmic order through textual analysis of the sect’s texts and an examination of their representation of Iran’s past. The findings indicate that, in the intellectual framework of this sect, Iranian history is regarded not merely as a sequence of material events, but as a realm for the manifestation of the divine plan of destiny and the inseparable connection among the three concepts of *farr-e īzadī* (divine glory), kingship, and the *Āyin-e Bozorgābād*. By creating prehistoric dynasties such as the Mahabadis, Jayanians, and Yasanians, and by offering esoteric and mystical reinterpretations of prominent figures and groups such as the Pishdadians, Kayanids, Zoroaster, and Alexander, the Azar Kayvanians present a transhistorical model of history. Within this explanatory framework, the rise and fall of dynasties are explained not solely by political and material causes, but also in terms of illuminationist concepts and the moral quality of rulers’ actions. Ultimately, this mode of historiography can be regarded as a deliberate, identity-oriented response to the cultural and political crises resulting from the fall of the Sasanian Empire. Through the use of prophetic literature and the integration of ancient Iranian heritage with esoteric teachings, the Azar Kayvanians sought to reconstruct and revive authentic Iranian ideals in a new form, thereby ensuring Iran’s cultural and spiritual continuity within the framework of a sacred history

کلیدواژه‌ها English

Alexander
Azar Kayvani Texts
Desatir
Ideal Prophet-King
Sacred Historiography
Zoroaster
ابن بلخی (1374 ش). فارسنامة ابن بلخی. به کوشش رلند الین نیکسن و گای لسترنج. تهران: اساطیر.
اته، هرمان (1356 ش). تاریخ ادبیات فارسی. ترجمة صادق رضا زاده شفق. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
احمدی، حسین و خیراندیش، عبدالرسول (1391 ش). آذرکیوانیان و تأثیر آنان بر باستان گرایی در تاریخ‌نگاری معاصر ایران. تاریخ ایران، 5 (7)، 1-30.   
براون، ادوارد (1335 ش). تاریخ ادبی ایران.4 جلد. ترجمة غلامرضا رشیدیاسمی. تهران: کتابخانه ابن سینا.
بهرام بن فرهاد (1853 م). شارستان چهارچمن. به کوشش سیاوخش بن اورمزدیار یزدانی ایرانی. بمبئی.
پورداود، ابراهیم (1355 ش). دساتیر. فرهنگ ایران باستان. تهران: دانشگاه تهران.
تویسرکانی، اسماعیل بن محمدعلی (1894م). فرازستان. بمبئی.
جلال‌الدین میرزا قاجار (1355 ش). نامة خسروان.1جلد. تهران: فرورتی.
جمال الدین انجو، حسین بن حسن (1351 ش). فرهنگ جهانگیری. 1ج. ویراسته رحیم عفیفی. مشهد: دانشگاه مشهد.
خویشتاب، آیین هوشنگ (1393 ش). گردآوری مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا یزدانی. به اهتمام هوشنگ شکری تبریز: مولف. 22-48.
دالوند، حمیدرضا (1392 ش). میراث فرقة آذرکیوان. رنج و گنج. ارجنامة دکتر زهره زرشناس. به کوشش ویدا نداف. فرزانه گشتاسب و محمد شکری فومشی. 233-259.
دبستان مذاهب (1362 ش). 2جلد.  به اهتمام رحیم رضازاده ملک. تهران: کتابخانه طهوری.
دبستان مذاهب (1392 ش). به اهتمام کریم نجفی برزگر. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
دساتیر آسمانی (1400 ش). به کوشش اردشیر آل علی. تهران: شبنما.
زردست افشار، آیین هوشنگ (1393 ش). گردآوری مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا یزدانی. به اهتمام هوشنگ شکری. تبریز: مولف. 49- 87.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1341 ش). درباره لغت‌نویسی و دشواری‌های آن. یغما. 172.  312-317.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1369 ش). در قلمرو وجدان: سیری در عقاید ادیان و اساطیر. تهران: علمی.
زنده رود، آیین هوشنگ (1393 ش). گردآوری مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا یزدانی. به اهتمام هوشنگ شکری. تبریز: مولف. 88-152.
زورة باستانی، آیین هوشنگ. (1393 ش). گردآوری مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا یزدانی. به اهتمام هوشنگ شکری. تبریز: مولف. 153-175.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدین یحیی سهروردی (1366 ش). حکمه الاشراق. ترجمه و شرح سید جعفر سجادی. تهران: دانشگاه تهران.
شهمردان، رشید (1360 ش). تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان. تهران: راستی.
صفا، ذبیح الله (1369 ش). تاریخ ادبیات در ایران. 2 جلد. تهران: فردوس.
فردوسی، ابوالقاسم (1396 ش). شاهنامه. ویرایش جلال خالقی مطلق. نسخه چهار جلدی. تهران: سخن.
فیروز بن کاووس (1888م). دساتیر. به کوشش شهریار بن اردشیر و پرویز بن شاه جهان و بهرام بن شاویر. بمبئی.
قزوینی، محمد (1345 ش). دبستان مذاهب. یادداشت های قزوینی. 8 جلد. به کوشش ایرج افشار. تهران: دانشگاه تهران.
کرباسیان، ملیحه (1403 ش). آیین هوشنگ: چهار رسالة آذرکیوانی از کتابخانه اشراقی. تهران: دهما.
کربن، هانری. (1392 ش).  تاریخ فلسفة اسلامی. ویراست 2. ترجمة جواد طباطبائی. تهران: مینوی خرد.
گشتاسب، فرزانه (1400 ش). آذرکیوان، زندگینامه، آثار و عقاید. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات  فرهنگی.
مجتبائی، فتح‌الله (1374 ش). آذرکیوان. دائره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. 1 جلد. 247-259.
مجتبائی، فتح‌الله (1391 الف). دبستان مذاهب. دانشنامه جهان اسلام. 17 جلد. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی. 350-354.
مجتبائی، فتح‌الله (1391 ب). دساتیر، دانشنامه جهان اسلام، 17 جلد. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی. 658-660.
مصطفوی، علی اصغر (1370 ش). ترفند پیغمبرسازان و دساتیر آسمانی. تهران: بامداد.
معین، محمد (1336 ش). آذرکیوان و پیروان او. مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. شماره 39، 25-42.
ملکم، سرجان (1383 ش). تاریخ کامل ایران. ترجمة اسماعیل حیرت. تهران: سنایی.
میثمی، جولی اسکات. (1391 ش). تاریخ‌نگاری فارسی. ترجمة محمد دهقانی. تهران: ماهی.
میرزا آقاخان کرمانی، عبدالحسین (1387 ش). آیینه‌ی سکندری. به اهتمام علی اصغر حقدار. تهران: نشر چشمه.
 
Aoki, T. (2001a). "The Role of Azar Kayvan in Zoroastrian and Islamic Mysticism". K. R. Cama Oriental Institute: Third International Congress Proceedings. Mumbai. 259-277.
Askari, S. H. (1977). "Dabistan-i-Mazahib and Divān-i-Mubad". Indo-Iranian Studies. ed. F. Mujtabai, New Delhi. 
Corbin, H. (1977). Spiritual body and celestial earth: From Mazdean Iran to  Shi'ite Iran. Trans. N. Pearson. Princeton.
Corbin, H. (1991). En Islam iranien: Aspects spirituels et philosophiques. Tome I: Le shi’isme duodécimain. Paris.
Desatir. (1818). vol. 1. ed. Mulla Firuz Bin Kaus, (English translation), Bombay.
Dhalla, M. N. (1938). History of Zoroastrianism. New York.
Erskin, W. (1819)."On the Authority of the Desatir, with Remarks on the Account of the Mahabadi Religion Contained in the Dabistan". Transactions of the Literary Society of Bombay. vol. 1.198-241.
Gladwin, F. (1789). The Dabistan or school of manners. The New Asiatic miscellany, vol. 1. 86–136. Joseph Cooper.
Modi, J. J. (1932). A Parsee High Priest (Dastur Azar Kaiwan, 1529-1614 A. D.). with His Zoroastrian Disciples in Patna, in the 16th and 17th Century, in Oriental Comference Papers, Bombay.
Rieu, C. (1966). Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum. Oxford Nniversity Press.
Shea, D., & Troyer A. (1943)."discourse Préliminaire â la traduction du Dabistan". School of Manners (English transl. of Dabistan), Paris.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 1-25

  • تاریخ دریافت 22 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 03 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 16 خرداد 1405