پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

مکتب در فرایند تکامل: تاریخنگری نظریه علمای ابرار، خوانش‌ها و نقدهای آن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
چکیده
سید حسین مدرسی طباطبایی در کتاب مکتب در فرآیند تکامل نظریه «علمای ابرار» را مطرح کرده است. این نظریه ادعا می‌کند در دورۀ اولیۀ تشیع، امامان به ‌عنوان «علمای معتدل و پاک» در نظر گرفته می‌شدند و صفات فراطبیعی مانند عصمت به آنها نسبت داده نمی‌شد. این نظریه، با هدف ارائۀ تصویری تاریخی و منسجم از تشیع در مطالعات غربی ارائه شده، اما با انتقادات روش‌شناختی و تاریخی جدی مواجه است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی-مقایسه‌ای، اعتبار این نظریه را از منظر روش‌شناسی تاریخی و تحلیل منابع اولیه ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه مدرسی با چالش‌های روش‌شناختی-تاریخی، از جمله استفاده از اصطلاحات متأخر (مانند «غلو»)، تفسیر نادرست روایات و نادیده گرفتن گزارش‌های مخالف که نشان‌دهندۀ تلقی فرابشری امامان از آغاز تشیع هستند، همراه است. علاوه بر این، عدم در نظر گرفتن بافت تاریخی-اجتماعی دوران اولیه، منجر به تعمیم نادرست موضع معتدل امامان در تمام دوره‌ها شده است. با این حال، این نظریه با تأکید بر تفکیک روایات اصیل از اندیشه‌های غالیانه، چارچوبی جدید برای مطالعات تاریخی تشیع ارائه داده و تأثیر عمیقی در تحول مطالعات شیعه‌پژوهی گذاشته است. در نهایت، پژوهش نشان می‌دهد که برای تأیید اعتبار این نظریه، نیاز به بازبینی دقیق‌تر در چارچوب روش‌شناسی تاریخی و تحلیل جامع منابع اصلی است. این بازبینی به درک عمیق‌تری از پیچیدگی‌های تاریخی و روش‌شناختی در مطالعات دینی منجر خواهد شد
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Maktab dar Farayand-e Takamol: Historical Perspective of the “Ulamāʾ al-Abrār” Theory, Its Interpretations and Critiques

نویسنده English

sayyed kamal keshik nevis razavi
Assistant Professor, Department of History, Culture and Islamic Civilization, Shahid Madani University of Azerbaijan, Tabriz, Iran
چکیده English

In his book Maktab dar Farayand-e Takamol, Seyyed Hossein Modarressi Tabatabai proposes the theory of the “Virtuous Scholars” (Ulama al-Abrar). He argues that in the early period of Shi'ism, the Imams were regarded as “moderate and pure scholars,” and that supernatural attributes such as infallibility were not ascribed to them. Although this theory was introduced with the aim of offering a historical and coherent depiction of Shi'ism within Western scholarship, it has faced serious methodological and historical critiques. Using an analytical-comparative approach, the present study assesses the validity of this theory from the perspective of historical methodology and through an analysis of primary sources. The findings indicate that Modarressi’s theory is beset by historical-methodological challenges, including the use of anachronistic terminology (such as “exaggeration” or ghulūw), the misinterpretation of narrations, and the neglect of contradictory reports that indicate a perception of the Imams as transcendent beings from the inception of Shi'ism. In addition, the failure to consider the socio-historical context of the early period has led to an incorrect generalization of the Imams’ moderate stance across all eras. Nevertheless, by emphasizing the distinction between authentic narrations and extremist ideas, this theory has provided a novel framework for the historical study of Shi'ism and has profoundly influenced the development of Shi'ite studies. Consequently, the research shows that a more rigorous review grounded in historical methodology and a comprehensive analysis of primary sources is required to validate this theory. Such a review will lead to a deeper understanding of the historical and methodological complexities of religious studies

کلیدواژه‌ها English

Modarressi Tabatabai
Maktab dar Farayand-e Takamol
Theory of the Righteous Scholars
Shi'ite Studies
Shi'i History
ابن‌شهرآشوب. محمد بن علی (1379ق). المناقب. مصحح هاشم رسولی و محمدحسین آشتیانی. 4 جلد. قم: انتشارات علامه
احمدی کچایی. مجید (۱۳۹۳). بررسی آرای تاریخی غیبت صغرا در کتاب «مکتب در فرایند تکامل». فصلنامه پژوهش‌های مهدوی، ۳(۹)، ۵ – ۲۲.
اشعری، ابوالحسن. (۱۴۰۰). مقالات الاسلامیین و اخْتلاف المصلین (هلموت ریتِر ویراست). قیسبدن: دارالنشر فرانز شتاینر.
اشعری، سعد بن عبدالله. (۱۳۶۱). المقالات و الفرق (محمدجواد مشکور ویراست). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اقوام کرباسی. اکبر (۱۳۹۱). مرجئه شیعه. نقد و نظر، ۱۷(۳)، ۳۴ – ۶۶.
انصاری قمی. حسن (1395). قرائتی که هیچگاه فراموش نشد (۲): نقدهایی بر دیدگاه آقای کدیور (۱). بازیابی شده از:
http://ansari.kateban.com/post/2757
انصاری قمی. حسن (1395). قرائتی که هیچگاه فراموش نشد: بررسی تحول اندیشه امامت از ابن‌ابی یعفور تا محمد بن یعقوب کلینی (۱). بازیابی شده از:  http://ansari.kateban.com/post/2755
بحرالعلوم، سیدمهدی. (۱۳۸۵). الرجال (الفوائد الرجالیه) (محمدصادق بحرالعلوم، تحقیق). نجف: مطبعه الآداب.
جبرئیلی. محمدصفر (۱۳۸۶). تأملی در مکتب در فرایند تکامل. قبسات، ۴۵، ۱۵۳ – ۱۸۲.
خزاز قمی، علی بن محمد. (۱۴۰۱ق). کفایه الاثر. قم: انتشارات بیدار.
رضایی. حسن (۱۳۹۰). امامت و خاتمیت؛ تعارض یا سازگاری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. به راهنمایی محمدجواد رضایی. تهران: دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
رضایی. محمدجعفر و نعمت‌الله صفری فروشانی (۱۳۹۱). تبیین معنایی اصطلاح علمای ابرار با تأکید بر جریانات فکری اصحاب ائمه. اندیشه نوین دینی، ۸(۳۱)، ۶۳ – ۷۸.
رهبران. محمدرضا (۱۳۹۲). آثار و مقاله‌شناسی دکتر حسین مدرسی طباطبایی. آیینه پژوهش، ۲۴(۱)، ۷۹ – ۸۵.
سلیمانی امیری. جواد (۱۳۹۸). بازشناسی تاریخ آغاز پرداخت و دریافت خُمس؛ بررسی انتقادی دیدگاه بازتاب یافته در کتاب «مکتب در فرایند تکامل». تاریخ اسلام، ۲۰(۷۸)، ۳۱ – ۵۸.
صفار، محمد بن حسن. (۱۴۰۴). بصائر الدرجات. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۱). الغیبة. نجف: مکتبة النعمانیة.
علاء المحدثین. جواد (1392). نقدی بر فرضیه تطور امامت شیعی. فصلنامه امامت‌پژوهی، ۲(۸)، ۲۰۷ – ۲۴۶.
غلامی. اصغر (۱۳۸۹). ویژگی‌های اساسی امامان در اندیشه ابن‌قِبه. معارف عقلی، ۵(۱۵)، ۱۱۱ – ۱۴۲.
فقهی‌زاده. عبدالهادی و محمد مقداد امیری (۱۳۹۴). تحلیل انتقادی دیدگاه مدرسی طباطبایی در کتاب «مکتب در فرایند تکامل» در مورد احادیث شیعی. پژوهش‌های قرآن و حدیث، ۴۸(۱)، ۸۹ – ۱۰۹.
قربانی مبین. حمیدرضا و عبدالحسین خسروپناه (۱۳۹۲). نقد روش شناسی نظریه علمای ابرار با تأکید بر کتاب مکتب در فرآیند تکامل. اندیشه نوین دینی، ۹(۳۲)، ۲۳ – ۴۱.
قمی، علی بن ابراهیم بن هاشم. (۱۴۰۴). تفسیر القمی. 2 جلد. قم: دارالکتاب.
کدیور. محسن (۱۳۸۵). قرائت فراموش شده: بازخوانی نظریه علمای ابرار. مجله مدرسه، ۳، ۹۲ – ۱۰۲.
کشى، محمد بن عمر، (1409 ق‌)، رجال الکشی(إختیار معرفة الرجال‌)، حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶3). الکافی. 8 جلد. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گذشته، ناصر، (۱۳۷۰). «ابن قبه». در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج ۴. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 446.
گرامی. سید محمدهادی (1390). ملاحظاتی درباره گفتمان تفویض در نخستین سده‌های اسلامی. فصلنامه امامت پژوهی، ۱(۴)، ۱۸۱ – ۲۱۰.
مامقانی، عبدالله. (۱۴۱۱). مقباس الهدایه فی علم الدرایة. محقق محمدرضا مامقانی. 7 جلد. قم: مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث.
مدرسی طباطبایی. سید حسین (۱۳۶۸). مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتاب‌شناسی. ترجمه محمد آصف فکرت. مشهد: آستان قدس رضوی: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مدرسی طباطبایی. سید حسین (۱۳۷۴). مکتب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین. ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران: سروش.
مدرسی طباطبایی. سید حسین (۱۳۸۰). بررسی ستیزه‌های دیرین درباره تحریف قرآن. ترجمه محمدکاظم رحمتی. هفت آسمان، ۱۱، ۴۱ – ۷۸.
مدرسی طباطبایی. سید حسین (۱۳۸۸). جوابیه حسین مدرسی طباطبایی به نقد حسن طارمی. کتاب ماه دین، ۱۲(۱۴۲)، 20-29.
معارف. مجید، عبدالهادی فقهی‌زاده و رضا قربانی (۱۳۹۲). نقد پیش‌فرض‌ها و مبانی کلامی نظریه علمای ابرار. پژوهشنامه قرآن و حدیث، ۱۳، ۷ – ۳۹.
منتظری مقدم. حامد (۱۳۹۹). بازخوانی و نقد دیدگاه‌های کلبرگ و مدرسی طباطبایی درباره پیدایش تشیع دوازده‌امامی. تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، ۱۷(۴۸)، ۱۰۳ – ۱۲۴.
موسوی. سید محمدرضا (۱۳۹۰). بررسی چهار نکته درباره زندگی امام صادق از کتاب دکتر سید حسین مدرسی. سفینه، ۹(۳۳)، ۱۶۸ – ۱۸۹.
موسوی. سیده مونا (۱۳۹۶). از غلو تا تقصیر؛ تأملی در کتاب مکتب در فرآیند تکامل. پژوهش‌های فلسفی کلامی، ۱۹(۷۱)، ۱۷۳ – ۱۹۶.
میرزایی. عباس و فاروق طولی (۱۳۹۶). ابن‌قبه رازی و امامت حداقلی؛ تأملی در دیدگاه مدرسی طباطبایی درباره ابن‌قبه. اندیشه نوین دینی، ۱۳(۴۸)، ۱۶۱ – ۱۷۶.
نجاشی، احمد بن علی. (۱۴۰۷). رجال النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
هدایت افرا. محمود (۱۳۸۸). تأملی در کتاب مکتب در فرایند تکامل. کتاب ماه دین، ۱۴۲، ۹۸ – ۱۰۸.
یوسفیان. حسن (۱۳۸۶). نقدی بر یک کتاب. تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ۱۶، ۱۴۹ – ۱۶۶.
 
Cook, M., Haider, N., Rabb, I., & Sayeed, A. (2013). Law and Tradition in Classical Islamic Thought: Studies in Honor of Professor Hossein Modarressi. New York: Palgrave Macmillan.
Amir-Moezzi, M. A. (1998). Hossein Modarressi, Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shiʿite Islam: Abū Jaʿfar ibn Qiba al-Rāzī and his Contribution to Imāmite Shīʿite Thought. Darwin Press, Princeton, 1993. Bulletin critique des annales islamologiques, (14), 53–56.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 26-44

  • تاریخ دریافت 01 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 31 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 23 تیر 1405