پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

تاریخ‌نگاری و مشروعیت: برساخت خِرَد سیاسی در مواجهۀ عباس‌بن عبدالمطلب و عبدالله‌بن عباس با سه امام نخست شیعه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
برآمدن خلافت عباسی، در کنار دگرگونی‌های سیاسی، با ضرورت بازتعریف نسبت این خاندان با میراث پیامبر(ص)، خویشاوندی هاشمی و مسئله جانشینی نیز همراه بود. در این میان، بخشی از روایت‌های مربوط به عباس‌بن عبدالمطلب و عبدالله‌بن عباس در متون تاریخ‌نگاری متقدم اسلامی، از سطح گزارش رخدادها فراتر رفت و واجد معنایی سیاسی و مشروعیت‌بخش شد. پژوهش حاضر، با رویکردی توصیفی - تحلیلی و با بهره‌گیری از دستاوردهای روایت‌شناسی در مطالعۀ تاریخ‌نگاری اسلامی، چگونگی بازنمایی این دو چهره را در نسبت با علی‌بن ابی‌طالب، حسن‌بن علی و حسین‌بن علی به‌صورت انتقادی بررسی می‌کند. این مقاله در پی نفی کلی اعتبار منابع اسلامی از موضعی تجدیدنظرطلبانه نیست. هدف آن است که این منابع نه صرفاً به‌مثابۀ مخازن داده‌های خام تاریخی، بلکه همچون متونی روایی و معناپرداز بررسی شوند؛ متونی که در فرآیند انتقال، تدوین و تثبیت، لایه‌هایی از بازخوانی پسینی را در خود جای داده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در بخشی از این گزارش‌ها، عباس و به‌ویژه عبدالله‌بن عباس در جایگاه شخصیت‌هایی برخوردار از رأی، تدبیر و قدرت تشخیص سیاسی بازنمایی شده‌اند که در پاره‌ای موارد، آنان را در مقام مشاور، هشداردهنده و تحلیل‌گر بحران‌های صدر اسلام برجسته می‌سازد. این الگو را نمی‌توان صرفاً به جعل آگاهانه یا برنامۀ تبلیغاتی یکدست فروکاست، بلکه دقیق‌تر آن است که از فرآیندهای تدریجی گزینش، برجسته‌سازی و بازآرایی معنایی روایت‌ها در بستر رقابت‌های خاندانی و تحولات فکری سده‌های نخست سخن گفته شود
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Historiography and Legitimacy: The Construction of Political Wisdom in the Encounters of Abbas Ibn Abd Al-Muttalib and Abdallah Ibn Abbas with the First Three Shi‘i Imams

نویسنده English

Muhammad Taqavi
Ph.D in History and Civilisation of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran University, Tehran, Iran
چکیده English

The rise of the Abbasid Caliphate, alongside its political transformations, necessitated a redefinition of the dynasty’s relationship with the Prophetic legacy, Hashimite kinship, and the crisis of succession. Within this context, certain accounts concerning Abbas Ibn Abd Al-Muttalib and Abdallah Ibn Abbas in early Islamic historiographical texts transcend mere factual reporting, evolving into instruments of political meaning-making and legitimation. Employing a descriptive-analytical approach and drawing upon advances in narratology in Islamic historiography, this study critically examines the representation of these two figures in relation to Ali Ibn Abi Talib, Hasan Ibn Ali, and Hossayn Ibn Ali. This paper does not seek to dismiss the overall credibility of Islamic sources from a revisionist standpoint. Rather, its objective is to analyze these sources not merely as repositories of raw historical data, but as narrative, meaning-constructing texts that have integrated layers of ex post facto reinterpretation during the processes of transmission, compilation, and canonization. The findings suggest that in a significant portion of these reports, Abbas, and particularly Abdallah Ibn Abbas, is depicted as a figure endowed with political sagacity, foresight, and discernment. In various instances, this positions them as preeminent advisors, warners, and analysts of the crises of early Islam. Such a pattern cannot be reduced to simple conscious fabrication or a monolithic propaganda campaign; instead, it is more accurate to characterize it as the result of gradual processes of selection, emphasis, and the semantic rearrangement of narratives within the crucible of dynastic rivalries and the intellectual shifts of the early Islamic centuries

کلیدواژه‌ها English

Abbas Ibn Abd Al-Muttalib, Abdallah Ibn Abbas, Shi‘i Imams, Abbasids, Early Islamic Historiography
قرآن کریم
ابن‏‏ابار، محمد بن عبدالله (1406ق)، إعتاب الکتاب، به کوشش صالح اشتر، بیروت: دار الأوزاعی.
ابن‏ابی‏یعلی (بی‌تا)، طبقات الحنابلة، بیروت: دار المعرفة.
ابن‏حبیب (1405ق)، المنمق فی أخبار قریش، به کوشش خورشید احمد فاروق، بیروت: عالم الکتب.
ابن‏‏‏سعد (1410ق)، الطبقات الکبری، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‏‏سعد (1414ق)، الطبقات الکبری: الطبقة الخامسة، به کوشش محمد بن صامل سلمی، طائف: مکتبة الصدیق.
ابن‏عبدالبر، یوسف‏بن عبدالله (1421ق)، جامع بیان العلم و فضله، به کوشش مسعد عبدالحمید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‏عبدربه، احمدبن محمد (1407ق)، عقد الفرید، به کوشش مفید محمد قمیحه، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‏قتیبة، عبدالله‏بن مسلم (1423ق)، الشعر و الشعراء، به کوشش احمد محمد شاکر، قاهره: دارالحدیث.
ابن‏هشام (بی‌تا)، السیرة النبویة، به کوشش ابراهیم ابیاری، بیروت: دار المعرفة.
ابوالفرج اصفهانی (1419ق)، الاغانی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابوعبید، قاسم‏بن سلام (1408ق)، الاموال، به کوشش محمد خلیل هراس، بیروت: دارالفکر.
أخبار الدولة العباسیة (1391ق)، به کوشش عبدالعزیز دوری، بیروت: دارالطلیعة للطباعة و النشر.
برقی، احمد بن محمد (1342ش)، الرجال، به کوشش حسن مصطفوی، تهران: دانشگاه تهران.
برگ، هربرت (1403)، تکوین تفسیر در سده‏های نخست اسلام؛ اعتبار مکتوبات اسلامی در دورۀ شکل‏گیری، ترجمه شادی نفیسی و دیگران، تهران: حکمت.
بلاذری، أحمد بن یحیی (1417ق)، جمل من انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
حبری، طیب (1401)، روایت و سیاست در تاریخ صدر اسلام: خلفای راشدین، ترجمه محمدرضا مرادی طادی، تهران: نامک.
حصری، ابراهیم‏بن علی (1417ق)، زهر الآداب و ثمرة الألباب، به کوشش یوسف علی طویل، بیروت: دارالکتب العلمیة.
دینوری، ابن‏قتیبة (1410ق)، الإمامة و السیاسة، به کوشش علی شیری، بیروت: دار الاضواء.
ذهبی، شمس‏الدین (1409ق)، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، به کوشش عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتب العربی.
شیخ مفید (1413ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: دار إحیاء التراث.
شیخ مفید (1371ش)، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصره، به کوشش علی میرشریفی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
طبرسی، فضل‏بن حسن (1408ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
طبری، محمدبن جریر (1387ق)، تاریخ الامم و الملوک، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: روائع التراث العربی.
علی‏بن ابی‏طالب ]امام اول[ (1375)، نهج البلاغه، شرح فیض الاسلام، تهران: سپهر.
عمر بن‏شبه (1410ق)، تاریخ مدینة المنورة، به کوشش فهیم محمد شلتوت، قم: دار الفکر.
فسوی، یعقوب‏بن سفیان (1401ق)، المعرفة و التأریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بیروت: موسسة الرسالة.
قمی، عباس (1422)، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
کاظم‏‏بیگی، محمدعلی، گوهری فخرآباد، مصطفی (1393)، «نگاه حدیثی ابن‏سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح‏حال امام علی در کتاب الطبقات الکبری»، تاریخ و فرهنگ، 48 (92)، بهار و تابستان، 84-57.
کشّی، محمد بن عمر (1404ق)، إختیار معرفة الرجال، قم: موسسه آل البیت.
مادلونگ، ویلفرد (1377)، جانشینی حضرت محمد (ص)؛ پژوهشی پیرامون خلافت نخستین، ترجمه احمد نمایی و دیگران، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
مسعودی، علی‏بن حسین (1409ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، به کوشش یوسف اسعد داغر، قم: موسسة دارالهجرة.
نجاشی، احمدبن علی (1365)، الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
نصر بن‏مزاحم (1404ق)، وقعة الصفین، به کوشش عبدالسلام هارون، قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
نعمانی، محمد بن ابراهیم (1397ق)، الغیبة، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق.
نوفلی، علی‏بن محمد (1387)، الأخبار، گردآوری رسول جعفریان، قم: حبیب.
یعقوبی، احمدبن اسحاق (بی‌تا)، تاریخ، بیروت: دار الصادر.
 
Al-Azmeh, Aziz (2004), “God's Chronography and Dissipative Time: Vaticinium ex Eventu in Classical and Medieval Muslim Apocalyptic Traditions”, The Medieval History Journal, 7 (2), 199-225.
Al-Hibri, Tayeb (2002), “The Redemption of Umayyad Memory by the ʿAbbāsids”, Journal of Near Eastern Studies, 61 (4), 241-265.
Al-Hibri, Tayeb (2016), “Umar Ibn Khattab and The Abbasids”, Journal of the American Oriental Society, 136 (4), 763-783.
Berg, Herbert (2004), “Abbasid Historians’ Portrayals of al- ‘Abbās b. ‘Abd al-Muttalib”, ‘Abbasid Studies II: Occasional Papers of the School of ‘Abbasid Studies, Edited by Jon Nawas, Leuven: Peeters, 13-38.
Berg, Herbert (2002), “Ibn ‘Abbās in ’Abbasid-era Tafsīr”, ʿAbbasid Studies: Occasional Papers of the School of ʿAbbasid Studies, edited by James E. Montgomery, Leuven: Peeters, 129-146.
Berg, Herbert (2011), “The Isnād and the Production of Cultural Memory; Ibn ʿAbbās as a Case Study”, Numen, 58 (2/3), 259-283.
Borrut, Antoine (2015), “Remembering Karbala: The Construction of an Early Islamic Site of Memory”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, (42), 249-282.
Crone, Patricia, Michael Cook (1977), Hagarism: The Making of The Islamic World, London: Cambirdge University Press.
Gilliot, Claude (1985), “Portrait Mythique D’Ibn Abbas”, Arabica, 32 (2), 127-184.
Gilliot, Claude (2018), “Abdallah Ibn Abbas”, Encyclopedia of Islam, Third Edition, edited by Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson, Consulted online on 26 June.
Keaney, Heather (2013), Medieval Islamic Historiography: Remembering Rebellion, NewYork & London: Routledge.
Leder, Stefan (1998), “The Paradigmatic Character of Al-Madā'inī's Shūrā-Narration”, Studia Islamica, (88), 35-54.
Motzki, Harald (2017), Reconstruction of a Source of ibn Isḥāq’s Life of the Prophet and Early Quran Exegesis; A Study of Early Ibn ʿAbbās Traditions, USA: Gorgias Press.
Noth, Albrecht (1994), The Early Historical Tradition; A Source-Critical Study, in Collaboration with Lawrence I. Conrad, Translated by Michael Bonner, Princton & New Jersey: Darwin Press.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 45-72

  • تاریخ دریافت 24 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1405