پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

سازوکارهای انتقال علوم ریاضی در سنت استاد-شاگردی (سده سوم تا پنجم هجری)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پست دکتری،گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استاد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران،ایران
چکیده
سده‌های سوم تا پنجم هجری را می‌توان عصر تکوین شبکه‌های علمی غیررسمی در تاریخ ریاضیات جهان اسلام دانست؛ دورانی که انتقال دانش ریاضی، بیش از آنکه در نهادهای آموزشی متمرکز صورت پذیرد، در بطن تعاملات علمی استاد و شاگرد جریان داشت. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و رویکردی تاریخی، به این پرسش می‌پردازد که در غیاب ساختارهای رسمی آموزشی، انتقال و تداوم دانش ریاضی در پیوندهای علمی میان استادان و شاگردان، از چه سازوکارهایی بهره می‌جست؟ در پاسخ به این پرسش، چهار سازوکار اصلی بررسی می‌شود: نخست، «حلقه‌های درس» به ‌مثابه بستر بنیادین آموزش و مباحثه؛ دوم، «رحله‌های علمی» به ‌عنوان زمینه‌ای برای انتقال دانش و پیوند میان مراکز و مناطق جغرافیایی؛ سوم، «القاب علمی» به ‌منزله ابزاری برای تثبیت منزلت، صلاحیت و جایگاه علمی؛ و چهارم، «اجازه» به ‌عنوان عاملی برای مشروعیت‌بخشی به انتقال دانش و تأیید پیوند علمی میان استاد و شاگرد. اگرچه علوم ریاضی در تقسیم‌بندی کهن، حساب، هندسه، نجوم و موسیقی نظری را دربرمی‌گیرد، این پژوهش، به‌ سبب تمرکز بر ریاضیات محاسباتی و علوم نجومی، موسیقی نظری را از قلمرو بررسی خود کنار می‌نهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که انتقال دانش ریاضی در این دوره، حاصل تعامل میان الگوهای آموزشی برخاسته از علوم دینی و مقتضیات معرفتی و عملی علوم ریاضی بود. این تعامل امکان داد تا ریاضی‌دانان مسلمان، بدون اتکا به نهادهای رسمی و متمرکز، به آموزش، تربیت شاگرد و استمرار سنت‌های علمی بپردازند. هم‌افزایی حلقه، رحله، عناوین علمی و اجازه نیز ضمن تقویت پیوستگی زنجیره‌های علمی، زمینه تولید، بازتولید و گسترش دانش ریاضی را در تمدن اسلامی فراهم ساخت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Mechanisms of Knowledge Transmission in the Mathematical Sciences within the Teacher–Student Educational Tradition (3rd–5th Centuries AH / 9th–11th Centuries CE)* *

نویسندگان English

Tahereh Sharifzadeh 1
Ahmad Badkoobeh Hazaveh 2
1 Postdoctoral Researcher, Postdoctoral Researcher, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Professor, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran
چکیده English

The third to fifth centuries AH mark the formative period of informal scientific networks in the history of Islamic mathematics – an era when mathematical knowledge was transmitted not through centralized institutions but through master–disciple relationships. Adopting a descriptive-analytical method and historical approach, this study examines the following question: in the absence of formal educational structures, what mechanisms sustained the transmission and continuity of mathematical knowledge within scholarly ties between masters and students? Four main mechanisms are explored: study circles (ḥalaqāt) as the primary setting for instruction and debate; scholarly journeys (riḥalāt) as a means of transferring knowledge and connecting intellectual centers across regions; scholarly titles (alqāb) as tools for consolidating prestige, competence, and academic standing; and licensure (Eǰāzeh) as a device for legitimizing knowledge transmission and affirming the scholarly bond between master and disciple. Although classical classifications of the mathematical sciences include arithmetic, geometry, astronomy, and theoretical music, this study – because it focuses on computational mathematics and the astronomical sciences – excludes theoretical music from its scope. The findings reveal that the transmission of mathematical knowledge during this period resulted from an interplay between pedagogical models derived from religious sciences and the epistemological and practical demands of the mathematical disciplines. This interaction enabled Muslim mathematicians, without relying on formal institutions, to teach, train disciples, and sustain scientific traditions. The synergy among study circles, scholarly journeys, titles, and licensure not only reinforced the continuity of scholarly chains but also facilitated the production, reproduction, and expansion of mathematical knowledge within Islamic civilization

کلیدواژه‌ها English

Academic titles
Eǰāzeh (license)
master-apprentice tradition
mathematical sciences
scholarly journey (riḥla)
study circle (ḥalaqat)
آژند، یعقوب (1380). نظام سنتی استاد و شاگرد در نقاشی ایران. هنرهای زیبا، 6 (4)، 4-12.
ابن‏ابی‏اصیبعه، احمدبن‏قاسم (2001). عیون الأنبا فی طبقات الاطباء. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‏اکفانی، محمدبن‏ابراهیم (1990). إرشاد القاصد إلی أسنی المقاصد فی أنواع العلوم. قاهره: دارالفکر العربی.
ابن‏بشکوال، خلف‏بن‏عبدالملک (1429). الصلة مع التکملة و صلة الصلة. بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
ابن‏جلجل، سلیمان‏بن‏حسان (1955). طبقات ‏الاطباء و الحکماء. محقق فؤاد سید. قاهره: المعهد العلمی الفرنسیی للآثار الشرقیه.
ابن‏خلدون، عبدالرحمن‏بن‏محمد (1992). مقدمة ابن‏خلدون. محقق اتین مارک کاترمیر. بیروت: مکتبة لبنان.
ابن‏شاکر کتبی، محمدبن‏شاکر (بی‏تا).  فوات الوفیات و الذیل علیها. محقق احسان عباس. بیروت: دارالصاد.
ابن‏صاعد اندلسی، صاعدبن‏احمد (1376). التعریف بطبقات الأمم. مصحح غلامرضا جمشید نژاد. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ابن‏قدامه بغدادی. رسالة فی معرفة زمان حصول الاشکال الکواکب فی حرکاتها و زمان وصول مراکزها من حدود البروج. نسخه خطی موزه ملک تهران، شماره 12/ 640.
ابن‏منظور، محمدبن‏مکرم (1419).  لسان العرب. مصحح امین‏محمد عبدالوهاب. بیروت: دارإحیا التراث العربی.
ابن‏ندیم، محمدبن‏اسحاق (1430).  الفهرست للندیم. مصحح ایمن فؤاد سید. لندن: مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.
ابن‏هیثم، محمدبن حسن. مقالة فی الرصد. نسخه خطی دانشکده ادبیات، شماره 20/ 159 حکمت.
ابوریحان بیرونی، محمدبن‏احمد(1413).  تحدید نهایات الأماکن لتصحیح مسافات المساکن. محقق فؤاد سزگین و دیگران. فرانکفورت: جامعة فرانکفورت، معهد تاریخ العلوم العربیة و الإسلامیة.
ابوریحان بیرونی، محمدبن‏احمد (1362).  التفهیم‏لأوائل‏صناعةالتنجیم. مصحح جلال‏الدین همایی. تهران: بابک.
ابوریحان بیرونی، محمدبن‏احمد (1983). تحقیق ماللهند. بیروت: عالم الکتاب.
ابونصر عراق، منصوربن‏عراق (1418).  رسائل أبی نصر منصور بن علی بن عراق إالی البیرونی. فرانکفورت: جامعة فرانکفورت، معهد تاریخ العلوم العربیة الإسلامیة.
ابوهلال عسکری، حسن‏بن‏عبدالله (1408). تصحیفات المحدثین. مصحح احمد عبدالشافی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
اسماعیل، محمود (2000). سوسیولوجیا الفکر الإسلامی. بیروت: سینا للنشر.
امین، احمد (2013). ظهرالاسلام.  لندن: مؤسسه هنداوی.
باقری، محمد (1377). بتّانی، ابوعبدالله محمدبن جابربن سنان رقی حرانی. دانشنامه جهان اسلام. جلد 2. تهران: مرکز دائرة المعارف اسلامی.
بیهقی، علی‏بن‏زید (1390).  تتمة صوان الحکمة. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، موسسه مطالعات پزشکی طب اسلامی و مکمل.
تقی‏پور جاوی، اعظم (1399). بررسی و تحلیل جایگاه تاریخی دانش نجوم در تمدن اسلامی اندلس از قرن چهارم تا نهم هجری. رساله دکتری. به راهنمایی محمدعلی چلونگر و مسعود کثیری. اصفهان: دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
جاحظ، عمروبن‏بحر (2002). البیان و التبیین. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
جیّوسی، سلمی خضرا و دیگران (1380). میراث اسپانیای مسلمان. ترجمه محمدتقی اکبری و دیگران. مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی.
حجازی، جلال و مرضیه خیرخواه (1384). عناصر نظام آموزش استاد - شاگردی مدلی برای به‏سازی نظام آموزشی مهندسی. آموزش مهندسی ایران، 7 (26)، 129-139.
رازی، شهمردان‏بن‏ابی‏الخیر (1382). روضة المنجمین. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
راغب اصفهانی، حسین‏بن‏محمد (2001). مفردات ألفاظ قرآن. محقق محمد خلیل عیتابی. بیروت: دارالمعرفة.
سارتن، جورج (1383). مقدمه بر تاریخ علم: از هومر تا عمر خیام. مترجم غلامحسین صدری افشار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
سبکی، عبدالوهاب‏بن‏علی (بی‏تا). طبقات الشافعیة الکبری. قاهره: دارإحیا الکتب العربیه.
سبکی، عبدالوهاب‏بن‏علی (1407). معیدالنعم و مبید النقم. بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة.
سجزی، الجامع الشاهی. نسخه خطی کتابخانه حکیم محمدنبی خان جمال سویداء لاهور، شماره 10.
سعیدخان، احمد (1352). کتابشناسی ابوریحان بیرونی. تهران: شورای عالی فرهنگ و هنر مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی.
سیفی، ندا (1395). پژوهشی در امکان احیاء نظام استاد و شاگردی در آموزش هنر ایرانی- اسلامی در عصر حاضر. رساله دکتری. به راهنمایی حسن بلخاری قهی. تبریز: دانشگاه هنر اسلامی.
شریف زاده، طاهره و احمد بادکوبه هزاوه و عبدالله فرهی و حنیف قلندری(1403). روش‏های آموزش علوم ریاضی و تأثیرپذیری آن از روش‏های آموزش علوم دینی در تمدن اسلامی طی سده‏های سوم تا پنجم هجری. تاریخ علم، 22 (1)، 47-67.
شهروزی، شمس‏الدین (2007).  تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده «نزهة الأرواح و روضة الأفراح». محقق عبدالکریم ابوشریب. پاریس: داربیلیون.
شهیدثانی، زین‏الدین‏بن‏علی (بی‏تا). روض الجنان فی شرح الأذهان. قم: مؤسسه آل‏البیت لإحیا التراث.
شیخ بهایی. رسالة فی الکر. نسخه خطی کتابخانه عمومی آیت‏الله گلپایگانی قم، شماره 40/ 18- 12/ 3520.
صفا، ذبیح الله (1352). احوال و آثار ابوریحان بیرونی (362-440 ه.ق). تهران: انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
صوفی رازی، عبدالرحمن‏بن‏عمر. عمل الاشکال المتساویه الاضلاع. نسخه خطی موزه ملک تهران، شماره 3/ 3406.
صوفی رازی، عبدالرحمن‏بن‏عمر (1401ق). صورالکواکب الثمانیة و الاربعین. بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
ضوابطی، محمدمهدی (1359).  نظام طلبگی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فخر رازی، محمدبن‏عمر (1420). التفسیر الکبیر. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
فیوضات، ابراهیم (1372). بررسی تحولات نظام استاد و شاگردی در ایران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
قربانی، ابوالقاسم (1375). زندگی‏نامه ریاضیدانان دوره اسلامی از سده سوم تا یازدهم هجری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قفطی، علی‏بن‏یوسف (1371). تاریخ الحکماء. مترجم بهین دارایی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کرامتی، یونس (1383). بوزجانی، ابوالوفاء. دائره‏المعارف بزرگ اسلامی، جلد 12. زیرنظر محمدکاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
کرامتی، یونس (1384). بیرونی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 13. زیرنظر محمدکاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
کرامتی، یونس (1402). ریاضیات و شاخه‌های آن در طبقه‌بندی‌های کهن علم: از آغاز تا سده دهم قمری‏، فرهنگ و اندیشه ریاضی، 42 (2)، 143-173.
کرامتی، یونس (1404). ریاضیات. دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 26. زیرنظر محمدکاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
مجریطی، مسلمة‏بن‏احمد (1429). غایة الحکیم فی الإرصاد الفلکیة والطلاسم الروحیة و التنجیم. مصحح هلموت ریتر. بیروت: دارالمحجة البیضاء.
مددی، احمد (1393). نگاهی به دریا. قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه.
مدیرشانه‏چی، کاظم (1373). اجازه. دائرة المعارف بزگ اسلامی، جلد 6. زیرنظر محمدکاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
مقدسی، جورج (1404). پیدایش مدارس: نهادهای علمی- آموزشی در اسلام و غرب. مترجم هادی عالم زاده و علی همت خلیلی. تهران: انتشارات حکمت.
مقریزی، تقی‏الدین‏احمدبن‏علی(1427). المقفی الکبیر. مصحح محمد یعلاوی. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
منیرالدین، احمد (1384). نهاد آموزش اسلامی: پایگاه اجتماعی دانشمندان مسلمان در پرتو تاریخ بغداد. مترجم محمدحسین ساکت. تهران: نشر نگاه معاصر.
ناصرخسرو قبادیانی (1993). سفرنامه. مصحح یحیی خشاب و عبدالوهاب غرام. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
نسوی، علی‏بن‏محمد (1391). المقنع فی الحساب الهندی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
نصر، سیدحسین (1359). علم و تمدن در اسلام. تهران: انتشارات خوارزمی.
یاقوت حموی، یاقوت‏بن‏عبدالله (1993). معجم الادباء. مصحح احسان عباس. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
 
Andalusī, Ṣāʻid ibn Aḥmad; Salem, Semaʻan I; Kumar, Alok (1991). Science in the medieval world: book of the Categories of nations, University of Texas Press.
Brentjes, Sonja (2018).Teaching And Learning the Sciences In Islamicate Societies (800-1700). Brepols Publishers n.v. Turnhout, Belgium.
Makdisi, George (1981). The Rise of Colleges (Institutions of Learning in islam and the west). -Ediburgh University press.
W. M. Watt,(1985). “ABŪ ZAYD BALḴĪ”. Encyclopædia Iranica. I/4, pp. 399-400.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 73-99

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 13 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 16 مرداد 1405