پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

توصیف تاریخی مدرن چیست؟

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استاد، پژوهشکده تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده
هنگامی که رویدادی تاریخی به گزارشی تاریخی تبدیل می‌شود، روایتی تاریخی شکل می‌گیرد‌؛ روایتی که می‌تواند در قالب‌های گوناگونی عرضه شود. «توصیف» یکی از این قالب‌هاست که درباره ماهیت و تاریخ‌نگاری مبتنی بر آن، همواره مناقشه و اختلاف‌نظر وجود داشته است. مسألۀ اصلی این نوشتار، واکاوی همین موضوع است؛ بدین معنا که توصیف تاریخی چیست و از چه مبانی و ویژگی‌هایی برخوردار است؟ این مقاله با اتخاذ رهیافتی معرفت‌شناختی، در گام نخست می‌کوشد تعریفی دقیق از روش توصیف و تاریخ‌ توصیفی ارائه دهد و سپس ویژگی‌ها، مبانی و ماهیت آن را برشمارد. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که با توصیف تاریخی مدرن، ابعاد گوناگون رویدادها از جمله زمینه‏ها، چگونگی و شرایط وقوع آنها، ویژگی‏ها، عوامل، کنشگران، صحنه‏ها، فضاها (زمان و مکان) و روابط میان مـتغیرهاى دخیل در رویداد، به نحو مقبولی وصف شوند. این توصیف تاریخی، بر یک روایت مبتنی است و روایت هم به نوبۀ خود بر یک پیرنگ استوار است. بنابراین تاریخ‏نگاری توصیفی براساس طرحی اندیشیده و با گردآوری همۀ شواهد و داده‏های معتبر و سنجش آنها به شرح جرئیات یک رویداد می‌پردازد تا توضیح دهد که این رخداد چرا، چگونه، در کجا، چه زمانی، در چه بستری و با چه کیفیتی رخ داده، چه روندی را سپری کرده و چه نتایجی در پی داشته است. چنین روایتی یک «توصیف عمیق» است که بر روش توصیفی - تحلیلی (تحلیل توصیفی) استوار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

What is modern historical description?

نویسنده English

Alireza Mollaiy Tavany
Professor, Research Institute of History, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده English

When historical events are transformed into historical accounts, a historical narrative is formed. This narrative can be presented in various formats, one of which is description. There is controversy and disagreement about description and descriptive historiography. The main issue of this article is the discussion of this controversy. Its central question is: What is modern historical description, and what are its characteristics and foundations? With an epistemological approach, this article first attempts to define the method of description and descriptive history, then enumerates their characteristics, foundations, and nature. The findings show that historical description is a situation in which different dimensions of events – including contexts; how and when they occurred; their characteristics; factors and actors; scenes; spaces (time and place); and the relationships between the variables involved in the event – are described in an acceptable manner. This historical description is based on a narrative, and the narrative, in turn, is based on a plot. Therefore, descriptive historiography rests on a well-thought-out plan and, by collecting and evaluating all reliable evidence and data, describes the details of an event to explain why, how, where, when, in what context, and with what quality this event occurred, what process it underwent, and what results it produced. Such a narrative is an in-depth description based on the descriptive-analytic method (descriptive analysis), as it seeks to produce knowledge beyond existing sources in a methodical, documented, reasoned, coherent, and rational manner.

کلیدواژه‌ها English

in-depth description
historical description
plot
narrative
imagination
ijtihad
آرنولد، جان ایچ (1386). تاریخ، ترجمۀ احمدرضا تقاء. تهران: نشر ماهی.
آسابرگر، آرتور (1380). روایت در فرهنگ عامیانه، رسانه و زندگی روزمره. ترجمۀ محمدرضا لیراوی. تهران: سروش.
احمدی، بابک (1386). رسالۀ تاریخ: جستاری در هرمنوتیک تاریخ. تهران: مرکز.
استنفورد، مایکل (1385). درآمدی بر تاریخ‏پژوهی. ترجمۀ مسعود صادقی. تهران: سمت و دانشگاه امام صادق.
استنفورد، مایکل (1382). درآمدی بر فلسفۀ تاریخ. ترجمه احمد گل‏محمدی. تهران: نی.
افراشی، آزیتا (1395). مبانی معناشناسی شناختی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
اکبری، محمدعلی (1393). نوروایتگری به مثابۀ روش شناخت جدید تاریخی. مجموعه مقاله‏های گفتارهایی در باب تاریخ‏نگاری و روش‏شناسی تاریخ. تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام. 403- 417
التون، جی آر (1386). شیوۀ تاریخ‏نگاری. ترجمۀ منصوره اتحادیه. تهران: نشر تاریخ ایران.
انصاری، منصور (1393). تاریخ به مثابۀ روایت. مجموعه مقاله‏های گفتارهایی در باب تاریخ‏نگاری و روش‏شناسی تاریخ. تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام. 419- 442
بارت، رولان (1395). درآمدی بر تحلیل ساختاری روایت‏ها. ترجمۀ محمد راغب. تهران: رخداد نو.
برت، آر. ال (1379). تخیل. ترجمه مسعود جعفری. تهران: مرکز.
پلام، جان هرولد (1386). مرگ گذشته. ترجمۀ عباس امانت. تهران: اختران.
ترکمنی‏آذر، پروین (1392). تاریخ‏نگاری در ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
تولان، میکل. جی (1383). درآمدی نقادانه – زبان‏شناختی بر روایت، درآمدی نقادانه – زبان‏شناختی بر روایت. ترجمۀ ابوالفضل حری. تهران: بنیاد سینمائی فارابی.
ثواقب، جهانبخش (1385). روش تحقیق با تأکید بر تاریخ. شیراز: نوید شیراز.
جیمسن، فردریک (1400). ناخودآگاه سیاسی: روایت همچون کنش نمادین اجتماعی. ترجمۀ حسین صافی پیرلوجه. تهران: نیماژ.
حضرتی، حسن (1401). توصیف فربه مهمترین مسئولیت علمی مورخان از قدیم تا جدید. دوفصلنامۀ تاریخ‏نگری و تاریخ‏نگاری دانشگاه الزهرا. 32 (30)، 69- 87.
حضرتی، حسن. (1380). تاملاتی در علم تاریخ و تاریخ نگاری اسلامی: گفت و گوئی با دکتر سید هاشم آقاجری، دکتر غلامحسین زرگری نژاد و دکتر عطاالله حسنی. تهران: نقش جهان.
حضرتی، حسن (1391). روش پژوهش در تاریخ‌شناسی (با تأکید بر اصول و قواعد رساله‌نویسی). تهران: پژوهشکدۀ امام خمینی.
حضرتی، حسن (1397). روش پژوهش در تاریخ‌شناسی (با تأکید بر اصول و قواعد رساله‌نویسی). قم: لوگوس.
خزایی، یعقوب (1396). بایسته‏های صورتبندی نقد پدیدارشناختی. مجموعۀ مقالات اولین همایش نقد متون و کتب علوم انسانی. 2 جلد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رشید یاسمی، غلامرضا (1316). آیین نگارش تاریخ. تهران: مؤسسه وعظ و خطابه.
رضوی، ابوالفضل (1394). درآمدی بر تاریخ‏نگاری ایرانی اسلامی با تأکید بر یعقوبی، مقدسی، گردیزی و ابن‏فندق. تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و مطالعات اجتماعی.
ریکور، پل (1397). زمان و حکایت (کتاب دوم: پیکربندی زمان در حکایت داستانی). ترجمۀ مهشید نونهالی. تهران: نی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1383). تاریخ در ترازو: در باره تاریخنگری و تاریخنگاری. تهران: امیرکبیر.
شایگان، حسن (1383). اقبال و تاریخ‏نگاری. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی.
فراستخواه، مقصود (1395). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریۀ گرندد تئوری GTM). تهران: آگاه.
فرای، نور تروپ (1363): تخیل فرهیخته. ترجمه سعید ارباب شیرانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فشارکی، محسن محمدی و خدادادی، فضل‏الله (1391). از تاریخ تا داستان، تحلیل عناصر مشترک بین تاریخ و داستان. مجلۀ پژوهش‏های تاریخی دانشگاه اصفهان، 4 (3)، 71– 86.
قاسم‏زاده، علی؛ خدادادی، فضل‏الله و محمدی فشارکی، محسن (1395). رمان تاریخی؛ تاریخ یا رمان؟ شکل‏شناسی و بررسی ساختار روایی در رمان تاریخی. مجلۀ جستارهای تاریخی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 7 (1)، 95- 115.
قائم‌مقامی، جهانگیر. (1358). روش تحقیق در تاریخ‏نگاری. تهران: دانشگاه ملی ایران.
قنبری، صباح و ورفی‏نژاد، ایرج (1402). کندوکاو و نقدی بر توصیف فربه به‏مانند مهمترین وظیفۀ مورخان. دوفصلنامۀ تاریخ‏نگری و تاریخ‏نگاری دانشگاه الزهرا، 33  (31)، 221- 240.
مارشال، کاترین و راس‏من، گرچن ب (1377). روش تحقیق کیفی. ترجمۀ علی پارسائیان و محمد اعرابی. تهران: دفتر پژوهش‏های فرهنگی.
مفتخری، حسین (1389). توصیف، تبیین و تفسیر در تحقیقات تاریخی. مجله‌ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، (146)، 2 – 13.
ملائی توانی، علیرضا (1386). درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ. تهران: نشر نی.
منادی، مرتضی (1400). با همکاری فاطمه عابدی و لیلا طالب‏زادۀ شوشتری. روش پژوهش کیفی کاربردی (در علوم اجتماعی و علوم رفتاری). تهران: جامعه‏شناسان.
میرجعفری، حسین و نورایی، مرتضی (1388). روش پژوهش در تاریخ. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
نورایی، مرتضی (1387). راهنمای نگارش در تاریخ (دستنامه‏ی تحقیق برای دانشجویان). مشهد: جهاد دانشگاهی.
 
Encyclopedia Britannica. (2025, July 18). Historical descriptive analysis.
Descriptive and Historical research method introduction Posted on wordpress.com.
Encyclopaedia Britannica. (2025, July 18). Numerical measures. in statistics: Descriptive statistics. Encyclopaedia Britannica.
English-academy.org was indexed by Google more than 10 years ago.
International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (2001). Reference Work.
Radosław Wolniak (2023). The concept of descriptive analytics.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 100-124

  • تاریخ دریافت 20 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 13 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 08 تیر 1405