پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

در جستجوی وحدت گمشده: رحله ابن جُبَیر و تمنّای وحدت خلافت اسلامی در سده ششم هجری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
سفرنامه‌های سده‌های میانه اسلامی، افزون بر ثبت مشاهدات جغرافیایی و فرهنگی، می‌توانند حامل بازنمایی‌هایی از نظم سیاسی و دغدغه‌های دینی و اجتماعی مؤلفان خود نیز باشند. رحله ابن جُبَیر در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ اسلام در سدۀ ششم هجری و در شرایطی نگاشته شد که جهان اسلام با کاهش اقتدار نهاد خلافت مواجه بود. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا می‌توان رحله ابن جُبیر را فراتر از یک گزارش زیارتی - سیاحتی خواند و در این صورت، این متن چه نوع کنش زبانی و سیاسی را در زمینۀ تاریخی خود صورت‌بندی می‌کند؟ این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد زمینه‌گرای کوئنتین اسکینر، رحله ابن جُبیر را در پیوند با زمینه‌های سیاسی و فکری عصر مؤلف بررسی می‌کند و متن را نه صرفاً به ‌عنوان گزارشی از سفر، بلکه به ‌مثابه کنشی زبانی در بستر منازعات سدۀ ششم هجری تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن جُبیر در رحله خود به‌طور مکرر تهدیدهای بیرونی، شکاف‌های درونی جهان اسلام و وضعیت جوامع مسلمان را بازنمایی می‌کند. ستایش او از ایوبیان و موحّدین نیز حاکی از حساسیت وی نسبت به مسئله انسجام سیاسی و دینی جهان اسلام است. برخی توصیف‌های مکانی و نظامی در «الرحله» نیز کارکردی فراتر از توصیف صرف دارند و امکان خوانش سیاسی و راهبردی متن را تقویت می‌کنند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که رحله ابن جُبَیر را می‌توان بازتابی از مسئلۀ گسست وحدت و تمنای انسجام جهان اسلام در عصر مؤلف دانست، هرچند اثبات وجود یک برنامه سیاسی منسجم در پس این روایت‌ها، نیازمند شواهدی فراتر از متن موجود است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

In Search of Lost Unity: Ibn Jubayr’s Rihla and the Aspiration for the Unity of the Islamic Caliphate in the Sixth Century AH

نویسندگان English

amirhosein kermani 1
bahman zaynali 2
1 Ph.D. Candidate in Islamic History, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan Province, Iran
2 Associate Professor of Islamic History, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan Province, Iran
چکیده English

Medieval Islamic travel accounts, beyond recording geographical and cultural observations, also convey representations of political order and the authors’ religious and social concerns. Ibn Jubayr’s Rihla was composed during one of the most critical periods in Islamic history in the sixth century AH, when the Islamic world was experiencing a decline in caliphal authority. This study asks whether the Rihla can be read as more than a pilgrimage-travel narrative and, if so, what kind of linguistic and political acts it performs within its historical context. Drawing on Quentin Skinner’s contextualist approach, the study examines Ibn Jubayr’s Rihla in relation to the political and intellectual milieu of its composition and treats the text not merely as a travel account but as a speech act embedded in the conflicts of the sixth-century Islamic world. The findings suggest that Ibn Jubayr repeatedly represents external threats, internal divisions within the Islamic world, and the condition of Muslim communities across different regions. His favorable portrayal of the Ayyubids and Almohads further indicates a sensitivity to political and religious cohesion in the Islamic world. Moreover, certain spatial and military descriptions go beyond simple observation and invite a political and strategic reading. The study concludes that the Rihla reflects concerns about the fragmentation of Islamic unity and an aspiration for greater cohesion, although demonstrating the existence of a coherent political program requires evidence beyond the text itself.

کلیدواژه‌ها English

Al-Rihlah-Kinana
Ibn Jubayr
Unity of the Caliphate
Disintegration of the Caliphate
Ayyubids
Almohads
Quentin Skinner
ابن‌اثیر، عزالدین علی. (بی‌تا). الکامل فی التاریخ (ج. 22 و 23).  تهران،  انتشارات کتب ایران.
ابن‌الخطیب، محمد بن عبدالله. (1424). الإحاطة فی أخبار غرناطة (ج. 2). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌جبیر، محمد بن احمد بن جبیر الکنانی الأندلسی. (بی‌تا). رحلة ابن جبیر. بیروت: دار بیروت للطباعة والنشر.
ابن‌جبیر، محمد. (1370). سفرنامه ابن جبیر. ترجمه پرویز اتابکی؛ تصحیح ویلیام رایت. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
ابوشامه، شهاب‌الدین عبدالرحمن بن اسماعیل. (1418). کتاب الروضتین فی أخبار الدولتین النوریة والصلاحیة (ج. 4). بیروت: مؤسسة الرسالة.
المقّری التلمسانی، احمد بن محمد. (1419). نفح الطیب من غصن الأندلس الرطیب (ج. 1و2). به‌کوشش احسان عباس. بیروت: دارالفکر.
تقوی، هدیه. (1385). عباسیان و فاطمیان. فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام، 7(2)، 47ـ64.
رضا، عنایت‌الله (1374). مدخل ابن جبیر. ابوالحسین. (ج.3)، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. زیرنظر سید محمدکاظم موسوی بجنوردی.
شاندور، آلبر. (1369). صلاح‌الدین ایوبی. ترجمه محمد قاضی. تهران: انتشارات زرین.
عمر موسی، عزالدین. (1381). دولت موحدین در مغرب جهان اسلام. ترجمه صادق خورشا. قم: انتشارات حوزه و دانشگاه.
عنان، عبدالله. (1370). تاریخ دولت اسلامی در اندلس (ج. 4). ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: انتشارات مؤسسه کیهان.
عودی، ستار (1388). مدخل حِطّین. (ج.13). دانشنامه جهان اسلام. زیر نظر غلامعلی حداد عدل-تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
عودی، ستار (1386). مدخل جنگ‌های صلیبی.(ج.11). دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل-تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
فاخوری، حنا و خلیل جر. (1393). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فخری، ماجد. (1397). سیر فلسفه در جهان اسلام. ترجمه هیئت مترجمان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
لوئیس، برنارد. (1374). نخستین مسلمانان در اروپا. ترجمه م. قائد. تهران: مرکز نشر.
مایر، هانس ابرهارد. (1371). جنگ‌های صلیبی. ترجمه عبدالحسین شاهکار. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ. (1379). تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نصر، سید حسین. (1393). علم و تمدن در اسلام. ترجمه احمد آرام. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
Skinner, Q. (1969). Meaning and Understanding in the History of Ideas. History and Theory, 8(1), 3–53. https://doi.org/10.2307/2504188
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 125-144

  • تاریخ دریافت 07 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 08 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405