پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

بازخوانی هویت مذهبی ایرانیان پیشاصفوی از خلال گفتمان صوفیه: بررسی موردی جایگاه چهار خلیفه نخست پیامبر در منابع عرفانی عصر تیموری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 دکتری گروه تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
برخی از پژوهشگران، تغییر مذهب ایرانیان در عصر صفوی را محصول اجبار سیاسی صفویان دانسته و جامعۀ پیشاصفوی را کاملاً سنی می‌انگارند، اما این پیش‌فرض با واقعیت‌های تاریخی فاصله دارد. برای درک عمیق‌تر تحولات مذهبی آن دوره، باید ماهیت اعتقادی طریقت‌های صوفیه را واکاوی کرد، زیرا جریان تصوف نقشی کلیدی در فرهنگ مذهبی آن روزگار داشت. محققان پیشین، صرف محبت به اهل‌بیت (ع) را نشانۀ شیعه بودن صوفیه می‌دانستند، اما این معیار کافی نیست. در این پژوهش با رویکرد توصیفی‌ - ‌تحلیلی و تمرکز بر سه طریقت مهم سدۀ نهم (نقشبندیه، کبرویه و نعمت‌اللهیه)، دیدگاه آنان نسبت به چهار خلیفه نخست بررسی شده است؛ زیرا مسئله جانشینی پیامبر، شاخص اصلی تمایز تسنن و تشیع است. نتایج نشان می‌دهد این طریقت‌ها در لایۀ اعتقادی (کلامی)، مشروعیت خلفای راشدین را پذیرفته و در چارچوب سنت اهل‌سنت باقی مانده‌اند؛ با این‌حال، در سطح گفتمان عرفانی، با برجسته‌سازی فضائل، کرامات و مقام ولایت امام علی(ع)، نوعی تقدم معنوی برای اهل‌بیت قائل بودند. در این میان، نقشبندیه بر دفاع از سه خلیفه اول تأکید داشت، اما کبرویه و نعمت‌اللهیه با طرح مفاهیمی نظیر ولایت و عصمت، به قرائت شیعی نزدیک‌تر شدند. یافته‌ها بیانگر وجود یک «ساختار مذهبی سیال و چندلایه» در تصوف آن عصر است؛ ساختاری که در آن احترام به خلفا با تعظیم گسترده اهل‌بیت و ولایت علوی همزیستی داشت. همین تداخل و همپوشانی عناصر سنی و شیعی در گفتمان صوفیانه سبب شد که فرآیند رسمی شدن تشیع در دورۀ صفوی، به‌ویژه در مرکز و غرب ایران، با مقاومت ساختاری و گستردۀ جامعه و طریقت‌ها روبه‌رو نشود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading the religious identity of pre-Safavid Iranians through Sufi discourse: A case study of the position of the first four caliphs of the Prophet in mystical sources of the Timurid era

نویسندگان English

mostafa gohari 1
Mojtaba Soltani Ahmadi 2
Zahra Siyafi 3
1 Associate Professor of Department of Islamic Civilization and Culture, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Associate Professor, Department of History and Civilization of Muslim Nations, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 PhD of Department of Islamic History, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Some scholars reduce the religious conversion of Iran in the Safavid era to a mere product of political coercion, assuming that pre-Safavid society was strictly Sunni. This study challenges that assumption, arguing that it fails to capture the complexity of the era’s religious landscape. To understand these developments, one must analyze the doctrinal nature of the ninth-century Sufi orders, which played a foundational role in the religious and cultural life of the time. Previous research has often mistakenly treated any display of devotion to the Ahl al-Bayt (AS) as proof of being Shiite. This research examines the positions of three prominent Sufi orders – the Naqshbandiyyah, Kubrawiyyah, and Nematullahiyyah – specifically regarding the first four caliphs. This approach is critical because the concept of succession remains the primary differentiator between Sunnism and Shiism. The results reveal that these orders operated within a fluid and multilayered religious structure. At the theological level, they maintained a Sunni identity by upholding the legitimacy of the Rightly Guided Caliphs. However, in their mystical discourses, they explicitly prioritized the spiritual status, virtues, and guardianship (wilayah) of Imam Ali (AS) and the Ahl al-Bayt. While the Naqshbandiyyah remained more defensive of the first three caliphs, the Kubrawiyyah and Nematullahiyyah aligned more closely with Shiite concepts of infallibility. This inherent synthesis of Sunni and Shiite elements meant that the formalization of Shiism under the Safavids did not encounter significant structural resistance from society, effectively paving the way for the new religious order

کلیدواژه‌ها English

Kubrawiyya
Timurids
Shiism
Sufism
Iran
آجری بغدادی، ابوبکر محمد بن حسین (1999). الشریعه. ریاض: دارالوطن.
آذری اسفراینی، نورالدین حمزة بن علی ملک طوسی (1389). دیوان آذری اسفراینی. به کوشش: محسن کیانی، سید عباس رستاخیز. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
ابن حجر هیتمی، احمد [بی‌تا]. الفتاوی الحدیثیه. [بی‏جا]: دارالفکر.
ابن عربشاه، احمد بن محمد (2008). عجائب المقدور فی نوائب تیمور. به کوشش: سهیل زکّار. دمشق: نشر التکوین.
الگار، حامد (1398). نقشبندیه. ترجمه: داود وفایی. تهران: مولی.
بدخشی، نورالدین جعفر (1374). خلاصة المناقب (در مناقب میر سید علی همدانی). به‌کوشش: سیده اشرف ظفر. اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
پارسا، خواجه محمد (1381). فصل الخطاب. به کوشش: جلیل مسگرنژاد. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پازوکی، شهرام (1381). نقدی بر مکاتبات کند و کاوی در تشیع شاه نعمت الله ولی و مولوی. هفت آسمان، 14، 133- 160.
پرورش، علی (1401). تحلیل اوج و تضعیف نقشبندیه در ماوراء النهر و خراسان دوره تیموریان بر اساس نظریه تبارشناسی فوکو. پژوهش‏های تاریخی ایران و اسلام، 31، 135- 158.
توسون، نجدت (1402). خواجه بهاءالدین نقشبند، زندگانی، آراء، طریقت. ترجمه داود وفایی. تهران: مولی.
جامی، عبدالرحمان [بی‏تا]. نفحات الانس. به کوشش: مهدی توحیدی‏پور. [بی‏جا]: کتابفروشی محمودی.
جامی، عبدالرحمان (2010). شواهد النبوه. استانبول: مکتبة الحقیقه.
جعفریان، رسول (1385). تاریخ تشیع در ایران. قم: انصاریان.
حلاج، حسین بن منصور (1343). دیوان منصور حلاج. تهران: کتابخانه سنائی.
دانش‏پژوه، محمدتقی (1344). انتقاد کتاب: کشف الحقایق. فرهنگ ایران زمین، 13، 298- 310.
دویس، دوین (1384). سید علی همدانی و سنت‏های اولیاءنامه‏نویسی. میراث تصوف. ترجمه مجدالدین کیوانی. تهران: نشر مرکز.
رویمر، هانس روبرت (1385). ایران در راه عصر جدید تاریخ ایران از 1350 تا 1750. ترجمه آذر آهنچی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ریاض، محمد (1370). احوال و آثار و اشعار میر سید علی همدانی با شش رساله از وی. پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1389). دنباله جستجو در تصوف. تهران: امیرکبیر.
سمعانی، عبدالکریم بن احمد (1382). الانساب. حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیه.
سمنانی، علاءالدوله احمد بن محمد (1362). العروة لاهل الخلوة و الجلوة. به کوشش: نجیب مایل هروی. تهران: مولی.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان بن ابوبکر (1403). طبقات الحفّاظ. بیروت: دارالکتب العلمیه.
شاه داعی شیرازی (1340).  شانزده رساله از شاه داعی شیرازی. به کوشش: محمد دبیرسیاقی.  تهران: موسسه مطبوعاتی علمی.
طبسی، درویش محمد (1351). آثار درویش محمد طبسی. به‌کوشش: ایرج افشار و محمد تقی دانش‌پژوه. تهران: انتشارات نعمت اللهی.
کاشفی، فخرالدین علی (2536). رشحات عین الحیات. به کوشش: علی‏اصغر معینیان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
گراهام، تری (1384). شاه نعمت الله ولی. میراث تصوف. به کوشش: لئونارد لویزن. ترجمه مجدالدین کیوانی. تهران: نشر مرکز.
موسی‌پور، ابراهیم (1389). مقدمه‏ای بر پژوهش دین عامیانه. تهران: جوانه توس.
نعمت‌الله ولی (1340). رسائل حضرت سید نورالدین شاه نعمت الله ولی کرمانی. به کوشش: جواد نوربخش. تهران: خانقاه نعمت اللهی تهران.
نوربخش، جواد (1337). زندگی و آثار قطب الموحدین جناب شاه نعمت الله ولی کرمانی و فرزندان او. تهران: انتشارات خانقاه نعمت اللهی.
واعظی، عبدالعزیز بن شیرملک (1361). سیر حضرت شاه نعمت الله ولی. مجموعه در ترجمه احوال شاه نعمت الله ولی کرمانی. به کوشش: ژان اوبن. تهران: انجمن ایران‏شناسی فرانسه در تهران.
 
Algar, Hamid, K.A.Nizami. (1993). NAKSHBABDIYYA. EI2. Leiden: Brill.
Gross, Jo-ann. (1982). Khojar Ahrar: A Study of the perceptions of religious power and prestige in the late Timurid period. phd desertion in School of Art and Sciences. NewYork University.
Molé, Marijan. (1961). Les Kubrawiya entre sunnisme et shiisme aux huitième et neuvième siècles de l'hégire. Revue des Etudes Islamiques, 29, 61-142.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 145-164

  • تاریخ دریافت 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 30 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405