پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

تحلیل نشانه‌های بصری نقشه‌ها در نسخ جغرافیایی دوره اسلامی مطالعه موردی سه نسخه از کتاب المسالک و الممالک اصطخری(سده 4 – 10 ه.ق)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استاد ، گروه تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکدة علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
2 دانشجو دکتری رشتۀ تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکدة علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
چکیده
نقشه‌ها در تمدن اسلامی فراتر از ابزارهای پیمایش جغرافیایی، متونی تصویری هستند که مفاهیم فرهنگی و نظام‌های نمادین زمانه را بازنمایی کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف خوانش نشانه‌های بصری و تحلیل ساختار تصاویر در سه نسخۀ خطی از کتاب المسالک و الممالک اثر اصطخری صورت گرفته است تا چگونگی انتقال مفاهیم جغرافیایی از طریق عناصر تصویری تبیین شود. این پژوهش در پی پاسخگویی به دو پرسش اصلی است: نخست اینکه رنگ و شکل چگونه در ساختار نقشه‌های نسخ المسالک و الممالک به انتقال مضامین جغرافیایی یاری ‌رسانده‌اند؟ و دوم اینکه همگونی بصری و پیوند سبکی میان این نسخه‌ها با دیگر آثار مصور جغرافیایی تمدن اسلامی در بازه سده‌های ۴ تا ۱۰ هجری چگونه است؟ گردآوری مستندات متنی و تصویری از طریق منابع کتابخانه‌ای و با رویکردی تاریخی انجام شده و پژوهش به شیوۀ توصیفی - تحلیلی صورت گرفته است. طبق نتایج، نقشه‌نگاری در این نسخ، تابع یک نظام نشانه‌شناختی قراردادی است که در آن رنگ‌ها و شکل‌ها جایگاهی تعیین‌کننده دارند. مطالعه سه نسخه از کتاب المسالک و الممالک نشان داد که نقشه‌های هر سه نسخه دارای ویژگی‌های مشترکی از جمله رنگ‌پردازی نمادین، استفاده از نشانه‌های تصویری ثابت و شباهت برخی از عناصر و بافت‌ها با سنت‌های نگارگری هستند. علاوه بر این، مشخص شد دلایل کاربرد بسیاری از فرم‌هایی که منطبق با شکل پدیده‌های طبیعی نیستند، شبیه‌سازی عینی نبوده، بلکه این نشانه‌های تصویری (در قالب فرم‌های هندسی و غیرهندسی) در پی رساندن مفاهیم کلی فرهنگی حاکم بر منطقه و نه صرفاً جانمایی پدیده‌های طبیعی بوده‌اند. در واکاوی تطبیقی این آثار با سایر نقشه‌نگاری‌های جغرافیایی سده‌های ۴ تا ۱۰ ه.ق (مانند نسخ صورالبلدان و صورالاقالیم)، نوعی همسویی ساختاری در قالب بصری مکتب بلخی ردیابی شد که بازنمای رمزگان‌های تثبیت‌شده و قواعد معرفت‌شناختی نقشه‌نگاری اسلامی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Visual Signs of Maps in Islamic Geographical Manuscripts: A Case Study of Three Manuscripts of Kītāb al-Masālīk wa al-Mamālīk (4th–10th Centuries AH)

نویسندگان English

AliReza Taheri 1
Rana Mohamadzadeh 2
1 Professor, Department of Comparative History and Analysis of Islamic Art, Faculty of Theoretical Sciences and Advanced Studies of Art, University of Art, Tehran, Iran
2 PhD student in Comparative History and Analysis of Islamic Art, Faculty of Theoretical Sciences and Advanced Studies in Art, University of Art, Tehran, Iran
چکیده English

Maps in Islamic civilization were more than instruments of geographical navigation; they were visual texts that represented the cultural concepts and symbolic systems of their time. The present study was conducted to interpret visual signs and analyze the structure of images in three manuscripts of Kitāb al-Masālik wa al-Mamālik, in order to explain how geographical concepts were conveyed through visual elements. This research seeks to answer the following questions: first, how did color and form contribute to conveying geographical themes in the structure of the maps contained in the manuscripts of al-Masālīk wa al-Mamālīk? Second, what kind of visual coherence and stylistic relationship existed between these manuscripts and other illustrated geographical works of Islamic civilization produced between the 4th and 10th centuries AH?
Textual and visual evidence was collected from library sources within a historical framework, and the research was carried out using a descriptive-analytical method.
The findings of the study indicate that cartography in these manuscripts followed a conventional semiotic system in which colors and shapes played a decisive role. Examination of the three manuscripts of Kitāb al-Masālik wa al-Mamālik showed that the maps in all three copies shared common features such as symbolic coloring, the use of fixed visual signs, and the resemblance of certain elements and textures to the traditions of manuscript painting.
In addition, the findings suggest that the use of many forms that did not correspond to the actual shapes of natural phenomena was not intended as imitation. Rather, these visual signs, rendered in both geometric and non-geometric forms, were meant to convey broader cultural meanings prevailing in a region, rather than merely indicating the location of natural features.

کلیدواژه‌ها English

Geography
Historical Geography
Cartography
al-Masālik wa al-Mamālik
اصطخری، ابراهیم‌بن محمد(متعلق به قرن دهم هجری). محفوظ در آرشیو نسخ خطی کتابخانه موزه ملک به شماره ثبت: ۵۹۹۰.
باستانی‌راد، حسن (۱۳۸۹). آموزش و پژوهش میان رشته‌ای در جغرافیای تاریخی، پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، ۱(۴)، ۲۵ – ۴۷.
توانا، مینا؛ فرهمند، یونس (۱۳۹۶). المسالک و الممالک بکری: ارزیابی گزارش‌های او درباره ایران، تاریخ وتمدن اسلامی، (۲۵)، ۳- ۱۹.
رنان، کالین ا. (۱۳۹۲). تاریخ علم کمبریج، ترجمه حسن افشار، تهران: نشرمرکز.
شاه‌حسینی، پروانه (۱۴۰۳). جغرافیای تاریخی و نقشه‌خوانی در تاریخ، تهران: انتشارات سمت.
عرب‌عامری، مصطفی؛ خلیلی‌فر، سمانه؛ حسینی، سیدمصطفی (۱۳۹۹). بررسی وجوه افتراق آثار جغرافی‌نویسان مکتب بلخی اصطخری ـ ابن حوقل ـ مقدسی، نشریه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۱ (۴۰)، ۱۰۱ – ۱۱۸.
صفی‌نژاد، جواد (۱۳۸۳). کهن شهرها تلخیص و بازنویسی کتاب مسالک و ممالک اثر ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری، تهران: انتشارات اهل قلم.
غلامی، اشکان (۱۴۰۳). بررسی تطبیقی جغرافیای اقتصادی جهان اسلام در دو کتاب اشکال العالم منسوب به جیهانی و مسالک و ممالک اصطخری، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، ۵۷(۱)، ۱۵۷- ۱۷۸. Doi: 10.22059/jhic.2024.381612.654516
قبول، احسان؛ رادمرد، عبدالله؛ گلی، محمدرضا (۱۴۰۳). بررسی و تحلیل تصویر سیستان در المسالک و الممالک اصطخری، کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی، ۱۴(۱)، ۶۹ – ۹۵.   Doi: 10.22126/jccl.2024.9891.2554
قرچانلو، حسین (۱۳۸۰). جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی(۱)، تهران: انتشارات سمت.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ (۱۳۸۴). تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ملکی‌گیساوندی، ساره؛ پورمند، حسنعلی (۱۳۹۶). تحلیل بصری نقشه‌های جغرافیایی دوره اسلامی موردپژوهی نسخه‌خطی المسالک و الممالک موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، ۴۷(۱)، ۱۲۵ – ۱۴۸.  Doi: 10.22059/jhic.2017.235476.653782
 
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 165-192

  • تاریخ دریافت 18 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 08 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 14 شهریور 1405