پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

زردشتیان در بغداد: جستاری در مناسبات زردشتیان و خلفای اسلامی تا سده پنجم هجری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان‌های باستانی، پژوهشکدۀ زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
تیسفون سده‌ها مرکز سیاسی و اداری ایران و یکی از مهم‌ترین کانون‌های تمدنی جهان ایرانی بود. اهمیت سرزمین عراق برای ایرانیان چنان بود که در برخی منابع از آن با عنوان «دل ایرانشهر» یاد شده است. تیسفون با برخورداری از کاخ‌های باشکوه و شبکه‌ای گسترده از سامانه‌های آبیاری که بر پایۀ کانال‌های منشعب از دجله و فرات شکل گرفته بود، نقشی مهم در ساختار اقتصادی و سیاسی ایران ایفا می‌کرد. بزرگان و دهقانان ایرانی نیز در رونق کشاورزی و سازمان‌دهی اقتصادی این سرزمین سهمی چشمگیر داشتند. با این همه، «دل ایرانشهر» در اندک زمانی فتح شد و به دست اعراب افتاد. پرسش اساسی اینکه ایرانیان زردشتی با آمدن اسلام عراق را ترک کردند؟ اگر در میان‌رودان ماندند، سرنوشت آنان چه شد؟ موبدان زردشتی از چه زمانی در تاریخ ایران پس از اسلام حضور یافتند؟ پیدایش عباسیان، ساخت بغداد و رونق علمی و سیاسی آن چه تأثیری بر سنت زردشتی در روزگار اسلامی گذاشت؟ و زردشتیان تا چه زمانی در بغداد و «دل ایرانشهر» حضوری مؤثر داشتند؟ پژوهش پیش رو با پاسخ به این پرسش‌ها می‌کوشد پرتوی بر چگونگی حضور رهبران زردشتی در بغداد و نقش آنان در تحولات سده‌های سوم و چهارم یزدگردی/ هجری بیفکند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Zoroastrians in Baghdad: an Inquiry into the Relations between Zoroastrians and Islamic Caliphs up to the Fifth Century AH

نویسنده English

Hamidreza ِDalvand
Associate Professor, Department of Ancient Languages, Section of Linguistics, Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS), Tehran, Iran
چکیده English

Ctesiphon served as the Iranian capital for centuries, and the region of Iraq held such significance that it was called Dil-i Iranshahr (the Heart of the Land of Iran). There, the Iranians built their grandest palaces and developed an irrigation system based on an extensive network of canals branching from the Tigris and Euphrates rivers. The great Iranian Dehqans (landowners) brought prosperity to the region’s agriculture. However, the “Heart of Iranshahr” was quickly conquered and fell into the hands of the Arabs. This raises several fundamental questions: Did Zoroastrian Iranians abandon Iraq upon the arrival of Islam? Or, if they remained in Mesopotamia, what was their ultimate fate? When did Zoroastrian priests (Mobads) enter the history of post-Islamic Iran? How did the rise of the Abbasids, the founding of Baghdad and its subsequent scientific and political flourishing affect the Zoroastrian tradition during the Islamic era? Furthermore, until what period did Zoroastrians maintain an influential presence in Baghdad and the “Heart of Iranshahr”? By addressing these questions, this article seeks to shed light on the presence of Zoroastrian Mobads in Baghdad and their role in the events and transformations of the 3rd and 4th centuries AH

کلیدواژه‌ها English

Dil-i Iranshahr
Baghdad
Zoroastrians
Islamic Caliphs
Zoroastrian Mobads
آذرفرنبغ فرخزادان(1384)، روایت آذر فرنبغ فرخزادان، ترجمه حسن رضایی باغ بیدی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
آذرنوش، آذرتاش(1392)، درباب ادبیات تازی، مجموعه مقالات، بکوشش رضوان مساح، تهران: مرکزدایره المعارف بزرگ اسلامی.
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی(1386)، کتاب پنجم دینکرد، تهران: معین.
ابن‌اثیر(1371)، تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی و م. حالت، تهران: مطبوعاتی علمی.
ابن‌بابویه(1378)، عیون الاخبار الرضا، تهران: جهان.
ابن‌بلخی(1363)، فارسنامه، تصحیح گ. لسترنج و ر. نیکلسون، تهران: جهان کتاب.
ابن‌خرداذبه(1889)، المسالک والممالک، لیدن: بریل.
ابن‌ربن طبری(1973)، الدین و الدوله فی اثبات نبوه، چاپ عادل نویهض، بیروت.
ابن‌رسته(1892)، اعلاق النفیسه، لیدن: بریل.
ابن‌طیفور، ابی‌الفضل الکاتب(1949)، تاریخ بغداد، چاپ عزت العطار الحسینی، قاهره.
ابن‌فقیه همدانی(1349)، مختصر البلدان، ترجمه ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن‌فقیه همدانی(1996)، البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت عالم الکتب.
ابن‌ندیم(1366)، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: امیرکبیر.
ابوالفدا(1349)، تقویم البدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابویوسف(1399)، خراج، ترجمه محمدرحیم ربانی‌زاده، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابویوسف(1979)، کتاب الخراج، چاپ احمد محمد شاکری، بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر.
ارکون، محمد(1394)، انسانگرایی در تفکر اسلامی، ترجمه احسان موسوی خلخالی، تهران: طرح نقد.
بلاذری(1364)، فتوح البلدان، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران: سروش.
بهار(1347)، "جغرافیای اساطیری جهان در ادبیات پهلوی"، نشریه بنیاد فرهنگ ایران، (س1، ش1)، صص 24- 11.
بهار(1375)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگه.
بیانی، شیرین(1377)، تیسفون و بغداد در گذر تاریخ، تهران: جامی.
بیرونی(1363)، آثار الباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران: امیرکبیر.
تفضلی( 1376)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، تهران: سخن.
الجوزجانی، أبو إسحاق (1414ق.)، احوال الرجال، المحقق: عبد العلیم عبد العظیم البَستوی، فیصل آباد، پاکستان:  دار النشرحدیث اکادمی .
جهشیاری (1988)، الوزراء و الکتاب، بیروت: دارالفکر الحدیث.
جیهانی(1368)، اشکال العالم، ترجمه عبدالسلام کاتب، تصحیح فیروزی، تهران:
حافظ ابرو(1378)، جغرافیای حافظ ابرو، 3ج، تصحیح صادق سجادی، تهران: میراث مکتوب
حلبی، علی اصغر(1399)، تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام، تهران: اساطیر.
حمزه اصفهانی(1967)، حدوث التصحیف، تحقیق شیخ محمدحسن آل یاسین، بغداد: مکتبه النهضه بغداد.
خطیب بغدادی(2001)، تاریخ مدینه السلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت: دار الغرب اسلامی.
الخوارزمی(1895)مفاتیح العلوم، چاپ فولوتین، لیدن.
دالوند، حمیدرضا(1400)، آن مرد سلطانی: استاد ابومنصور نمونه‌ای از حضور زردشتیان در تشکیلات دیوانی و سپاهی آل‌بویه"، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا،( ش139)، صص.22-11.
دالوند، حمیدرضا(1402)،" محاق تاریخی جامعه زردشتی در روزگار سلجوقیان"، مطالعات سلجوقیان، (س2، ش2)، صص.210- 183.
دالوند، حمیدرضا(1404)، روایت فرنبغ سروش، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دالوند1399)، تاریخ و سنت زردشتی، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دوری، عبدالعزیز(1387)، تاریخ بغداد، در: دارالخلافه عباسیان، ترجمه اسماعیل دولتشاهی و ایرج پروشانی، تهران: نشر کتاب مرجع.
دینوری(1988)، اخبار الطوال، بیروت: دارالفکر و الحدیث.
سمعانی(1984)، مجمع الانساب،ج11، بکوشش ریاض مراد و مطیع حافظ، قاهره: مکتبه ابن تیمیه.
شافعی، ابوعبدالله محمدبن ادریس(2002)، الام، بیروت: دارالکتب العلمیه.
صابی، ابی اسحاق(2017)، دیوان رسائل صابی، جمع و تحقیق و دراسته احسان ذنون الثامری، لندن: موسسه الفرقان للتراث الاسلامی.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام(1983)، المصنف، بیروت: المجلس العلمی.
طبری(1375)، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
طبری(1879)، تاریخ الطبری، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
عبدالجباربن احمد همدانی(1966)، تثبیت دلائل النبوه، تحقیق عبدالکریم عثمان، بیروت: دارالعربیه.
فرنبغ دادگی(1369)، بندهش، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس.
فرنبغ دادگی(1384)، بندهش، تصحیح و آوانوشت فضل الله پاکزاد، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
فضیلت، فریدون(1399)، کتاب دینکرد سوم، تهران: برسم.
قدامه بن جعفر(1370)، کتاب الخراج، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: نشر البرز.
القرشی، یحی بن آدم(1979)، کتاب الخراج، چاپ احمد محمد شاکری، بیروت دار المعرفه للطباعه و النشر.
قزوینی(1373)، آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمه جهانگیر میرزای قاجار، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
متون پهلوی(1371)، گزارش سعید عریان، تهران: کتابخانه ملی ایران.
محمدی ملایری(1375)، تاریخ و فرهنگ ایران، 6ج، تهران: توس.
مستوفی(1362)، نزهه القلوب، تهران: دنیای کتاب.
مسعودی(1365)، التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
مسعودی(1991)، مروج الذهب، 4ج، تحقیق عبدالامیر مهنا، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
مسکویه رازی(1376)، تجارب الامم، ترجمه علینقی منزوی، تهران: توس.
مشکور(1325)، دینکرد، تهران: چاپخانه پاکت‌چی.
مصطفی جواد و احمد سوسته(1958)، دلیل خارطه بغداد المفصل فی خطط بغداد قدیما و حدیثا،بغداد: مطبعه المجمع العلمی العراق.
مقدسی(1361)، احسن و التقاسیم فی معرفه الاقالیم،2ج، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.
منوچهر(1403)، نامه های منوچهر ، آوانوشت، برگردان به فارسی و یادداشتها از عسکر بهرامی، تهران: برسم.
میرزای ناظر، ابراهیم(1375)، ماتیکان گجستک ابالیش، تهران: هیرمند.
یاقوت حموی(1986)، معجم البلدان، بیروت: دارالصادر.+ چاپ 1866م برلین، مطبعه فردرین فریتاک.
یعقوبی(1366)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
یعقوبی(1381)، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
 
Adams(1965), Land behind Baghdad, Chicago: the University of Chicago Press.
Anklesaria, B. T.(1969), The Pahlavi Rivāyat of Āturfarnbag and Farnbag-Srōš. I: Text and Transcription. 2 vols. Bombay.
Dang, Kayla(2022a), “ʿAlī and the Sons of Ādhurbādh: Zoroastrian Priestly Authority in the Early Islamic Era”, in: Medieval worlds • No. 17 , pp. 97-119, (Knowledge Collaboration among Jews, Christians, Zoroastrians, and Muslims in the Abbasid Near East, guest editor: Nathan Gibson. To read all related articles, please access: dx.doi. org/10.1553/ medievalworlds_no17_2022).
Dang, Kayla(2022b), Transmitters, Texts, and Traditions: the Zoroastrian Priesthood Transmitters, Texts, and Traditions: the Zoroastrian Priesthood from the Sasanian to the Early Islamic Period, Yale Graduate School of Arts and Sciences Dissertations. 582. https://elischolar.library.yale.edu/gsas_dissertations/582.
De Jong, Albert (2016), “The Dēnkard and the Zoroastrians of Baghdad.” In: The Zoroastrian Flame: Exploring Religion, History and Tradition, ed. Williams, Alan, Stewart, Sarah, and Hintze, Almut, London: I.B. Tauris, pp.223–238.
Kanga, M.F. (1951). “Life and Letters of Manūščihr Gošn-jam.” In: Professor Pour-e Davoud Memorial Volume, Vol. II. Bombay, pp. 189-204.
Kröger, Jens(2012) “CTESIPHON,” Encyclopædia Iranica, VI/4, pp. 446-448, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/ctesiphon (accessed on 30 December 2012).
le Strange(1900), Baghdad during the Abbasid caliphate ,london: oxford
MacKenzie, David Neil (1998),” ērān, ērānšahr”,Iranica,Vol. VIII, Fasc. 5, p. 534 .
Madan(1911), Pahlavi Dinkard, Bombay.
Magnusson, Andrew D.(2023), Zoroastrians in Early Islamic History Accommodation and Memory, Edinburgh: University Press.
de Menasce, Jean Pierre (1958), Le Dēnkart: une encyclopédie mazdéenne. Paris: Presses universitaires de France.
de Menasce, Jean Pierre)1945), Une apologétique Mazdéene du IXe siècle. Škand-Gumänīk Vičār. La solution décisive des doutes. (Collectanea Friburgensia 30.) Fribourg en Suisse: Librairie de l’université.
Morony, Michael G.(1984), Iraq after the Mmuslim conquest, New jersey, Princeton university press.
Rezania, Kianoosh (2023), “On the concept of leadership and the office of Leader of the Zoroastrians (hu-dēnānpēšōbāy) in Abbasid Zoroastrianism”, in: Bulletin of SOAS, doi: 10.1017/S0041977X22000829 (https://creativecommons.org/licenses/ by/4.0/) pp. 1- 36.
Safa Isfehani, Nezhat (1980), Rivāyati Hēmı ti Ašawahištān: Edition, Transcription and Translation. A Study in Zoroastrian Law. Cambridge, MA: Harvard University Printing Office.
Terribili, Gianfilippo (2017), Dēnkard III language variation and the defense of socio- religious identity in the context of Early-Islamic Iran, Open Linguistics 3, pp. 396-418. (https://doi.org/10.1515/opli-2017-0020)
 
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 217-250

  • تاریخ دریافت 16 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 11 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 14 مهر 1405