پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

بررسی روند تغییرات در نگرش اجتماعی زائران ایرانی اربعین حسینی: بررسی موردی از 1401 تا 1404

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه سیاست فناوری و نوآوری، مؤسسۀ تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران.
2 شورای عالی انقلاب فرهنگی دانش‌آموخته دکتری، گروه آمار، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران.
چکیده
امروزه پیاده‌روی اربعین بزرگ‌ترین اجتماع سالانه مذهبی در جهان به‌ شمار می‌رود و پژوهش‏های گوناگون به بررسی ابعاد مختلف آن پرداخته‌اند، اما تاکنون مطالعه‌ای با تمرکز بر «روند تغییرات زمانی در نگرش اجتماعی زائران» صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با روش پیمایشی و رویکرد کمی-آماری، با هدف بررسی روند تغییرات جمعیت‌شناختی و نگرش‌های اجتماعی- اعتقادی زائران ایرانی اربعین در بازه زمانی چهارساله ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ انجام شده‏ است. جامعه آماری این پژوهش، زائران ایرانی شرکت‌کننده در پیاده‌روی اربعین در دوره زمانی مذکور هستند. حجم نمونه براساس فرمول کوکران به ترتیب ۱۵۰۰، ۲۱۵۰، ۲۲۵۰ و ۱۹۰۰ نفر تعیین و به روش نمونه‏گیری در دسترس، در شهر کربلا طی ۱۰ روز منتهی به اربعین گردآوری شد. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته (در بستر نرم‌افزار) بوده است که داده‌ها با استفاده از روش‌های توصیفی، تحلیل روند و جداول متقاطع مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‏ها نشان می‏دهد ساختار سنی زائران جوان‏تر شده و نرخ زائران مجرد افزایش و «اربعین‌اولی‌ها» کاهش یافته‏اند. مهم‌ترین آسیب رفتاری در تمامی سال‌های مورد بررسی، اسراف در مصرف بوده است. طی سال‏های مورد بررسی، میزان موافقت با جدایی دین از سیاست افزایش یافته است؛ درعین‏حال، با افزایش دفعات تشرف، نسبت موافقت با اسلام سیاسی و تقلید کامل از مراجع نیز رو به افزایش است. افزون بر این، مخالفان اسلام سیاسی، سطح بالاتری از عدم تقلید کامل را نشان داده‌اند. درمجموع، آنچه در اربعین درحال رخ دادن است، افزایش حضور جوانان با تفاوت‌های نگرشی در حوزه‌های دین، سیاست و مرجعیت است. مدیریت این پدیده نیازمند راهبردی دووجهی، شامل هدایت تحولات نگرشی نسل جدید و تقویت زیرساخت‌های تربیتی تدریجی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Trends in the Social Attitudes of Iranian Arbaeen Pilgrims: A Case Study of 2022–2025

نویسندگان English

Naser Bagheri Moghaddam 1
Amir Hajsalmani 2
1 Associate Professor, Department of Science, Technology, and Innovation Policy, National Research Institute for Science Policy (NRISP),Tehran, Iran
2 Ph.D. Graduate, Department of Statistics, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Today, the Arbaeen pilgrimage is regarded as the world’s largest annual religious gathering. Although various studies have examined its different dimensions, no previous research has investigated temporal trends in pilgrims’ social attitudes. Using a survey-based quantitative approach, this study examines four-year trends (2022–2025) in the demographic characteristics and socio-religious attitudes of Iranian Arbaeen pilgrims. The statistical population consists of Iranian pilgrims participating in the Arbaeen Walk during this four-year period. Based on Cochran’s formula, the sample sizes were determined as 1,500, 2,150, 2,250, and 1,900 participants, respectively. Data were collected through a researcher-developed digital questionnaire and analyzed using descriptive statistics, trend analysis, and cross-tabulations.
The findings indicate that the age structure of the pilgrims has become younger, while the proportion of single pilgrims has increased and the share of those participating in Arbaeen for the first time has declined. Across all four years, the most significant behavioral problem was excessive consumption and wastefulness. During the study period, support for the separation of religion and politics increased. At the same time, more frequent participation in the pilgrimage was associated with greater support for political Islam and complete adherence to religious authorities’ rulings. Moreover, opponents of political Islam reported higher levels of incomplete adherence. Overall, the Arbaeen pilgrimage is witnessing increased participation by younger people with diverse views on religion, politics, and religious authority, underscoring the need to guide the attitudinal shifts of the new generation and gradually strengthen educational and formative infrastructures.

کلیدواژه‌ها English

Arbaeen pilgrimage
pilgrim
political Islam
religious authority
number of pilgrimages
ابن‌فارس بن زکریا، احمد (1362). معجم مقاییس اللغة. تحقیق و تصحیح: عبدالسلام محمد هارون، (ج. ۳، ص. ۳۶). قم: مکتب تبلیغات اسلامی.
بد، مرضیه (1397). فهم تجربۀ زیستۀ زائران در پیاده‌روی اربعینِ سال ۱۳۹۵ (بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری اَبَر‌رویداد اربعین). باغ نظر, 15(68), 39-48.‎
بیات، قدسی و قاسمی، مرضیه (۱۳۹۹). ارتباطات آئینی در فضای مجازی: بازنمایی پیاده‌روی اربعین حسینی در وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۳(۲).
پورامینی, محسن. (1399). دیپلماسی زیارت و نقش آن در تقویت همبستگی و همگرایی جهان اسلام. فصلنامه فرهنگ زیارت، 13(53), 123-146.‎
پورامینی, محمدباقر. (1400). بررسی حکمت‌های زیارت معصومان. فصلنامه فرهنگ زیارت, 13(50), 53-78.‎
تاج بخش، غلامرضا. (1398). پیاده‌روی اربعین و معنایابی کنش زیارت زائران جوان. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران, 13(2), 145-168.‎
جلالی مقدم، مسعود. (۱۳۷۹). دین و اندیشه دورکیم: مطالعه جامعه‌شناختی دین از دیدگاه دورکیم. انتشارات توس.
درودیان، محمدجواد. (۱۳۹۷). منظر معنوی رویداد پیاده‌روی اربعین حسینی. نشریه علمی منظر، ۱۰(۴۵)، ۵۶–۶۵.
رحمتی، رضا؛ جعفری، سیده کوثر و رحیمی روشن، حسن. (1399). تأثیر ژئوکالچر شیعه بر نظم منطقه ای مطالعه و جامعه موردی: راه پیمایی اربعین. پژوهشنامه انقلاب اسلامی, 10(37), 1-23.‎
رضوی‌زاده، ندا. (۱۳۹۶). ادراک و تجربه زیسته زائران پیاده ایرانی در عراق (مورد مطالعه: پیاده‌روی اربعین آذر ۱۳۹۳ - عراق). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۶(۴)، ۵۹۵–۶۳۱.
شراهی، اسماعیل و ذوالفقارزاده کرمانی، محمدمهدی. (۱۳۹۸). واکاوی ادراک زائران از رفتار خادمان در اربعین: روایتی مردم‌شناختی از پدیده عظیم پیاده‌روی اربعین. دین و ارتباطات (نامه صادق)، ۲۶(۱)، ۱۱۵–۱۴۸.
غفاری هشجین, زاهد و نورانی، قاسم. (1400). بررسی مولفه‌های ولایی در پیاده روی اربعین و نقش آن‌ها در تحقق تمدن نوین اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام, 10(2), 323-348.‎
غفاری هشجین، زاهد و آقائی، محمد. (۱۳۹۷). پیاده‌روی اربعین حسینی به مثابه جنبش اجتماعی. دانش سیاسی، ۱۴(۱، شماره پیاپی ۲۷)، ۱–۲۱.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا). (۱۳۹۸، ۶ آذر). هدف زائران از پیاده‌روی اربعین چیست؟ گزارش پژوهشی نظرسنجی از زائران پیاده‌روی اربعین حسینی.
مروت، برزو. (۱۴۰۴). پیاده‌روی اربعین به مثابه هویت آستانه‌ای. دین و ارتباطات، ۳۱(۲)، ۵۲۹–۵۶۰.
مولایی، خدیجه؛ دیناری، فاطمه؛ مشعوف، عصمت؛ و حق‌دوست، علی‌اکبر. (۱۴۰۵). تأثیر پیاده‌روی طولانی اربعین بر سلامت زائران: یک مطالعه کیفی. گزارش‌های علوم سلامت، ۹(3).
یعقوبی، علی؛ اصلی‌پور، محمد و میرواحدی، محمدرضا. (۱۴۰۰). بررسی مؤلفه‌ها و فرآیند ارائه خدمات عمومی - مردم‌نهاد در پیاده‌روی اربعین مبتنی بر رویکرد نگاشت علّی. مطالعات راهبردی بسیج، ۲۴(۹۱)، ۲۰۵–۲۳۹.
 
Cochran, W. G. (1977). Sampling Techniques 3rd ed. John Wiley and Sons. New York, NY, 428.
Seligman, M. E., & Flourish, P. (2011). A visionary new understanding of happiness and well-being. New York, 2025(25), 119.
Szanto, E. (2018). Shia Islam in Practice. In M. Woodward & R. Lukens-Bull (Eds.), Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives. Springer. (321-340).
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 251-271

  • تاریخ دریافت 22 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 14 مهر 1405