پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی

شکل‌گیری، توسعه و عناصر کالبدی بازار سیرجان (سعیدآباد) در بستر فضایی شهر از دوره‌ی قاجار تا معاصر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ باستان‌شناسی و موزه، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی دوران اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکده باستان‌شناسی و موزه، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
بازار سیرجان (سعیدآباد)، به ‌عنوان یکی از مراکز مهم اقتصادی جنوب‌شرق ایران، از زمان شکل‌گیری تا امروز به‌ دلیل موقعیت راهبردی خود، تحولات زیادی را پشت سر گذاشته است. با توجه به نقش برجستۀ آن به‌ عنوان ستون فقرات شهر، بررسی پیشینه، تحولات و عوامل مؤثر بر آن ضروری است. هدف این پژوهش، بررسی روند شکل‌گیری، توسعه و عوامل مؤثر بر تحولات و نقش بازار در سازمان فضایی شهر سیرجان است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: مجموعۀ بازار سیرجان چه تحولاتی داشته است؟ عوامل مؤثر بر این تحولات کدام‌اند؟ و نقش آن در سازمان فضایی شهر سیرجان چگونه قابل ارزیابی است؟ رویکرد پژوهش، توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی (مشاهده، مصاحبه و مستندنگاری) انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که بازار سیرجان در سه دورۀ تاریخی (قاجار، پهلوی و معاصر) تحولات کالبدی - کارکردی متفاوتی را پشت سرگذاشته است. موقعیت راهبردی شهر بر سر شاهراه‌های تجاری خلیج‌فارس به مرکز و شرق ایران، مهم‌ترین عامل شکل‌گیری و رونق بازار بوده است. بازار با ساختاری شطرنجی و متشکل از عناصر تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی، نه‌تنها هستۀ اقتصادی، بلکه کانون تحولات اجتماعی - سیاسی شهر بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Formation, Development, and Physical Elements of the Sirjan (Saeedabad) Bazaar within the Spatial Context of the City from the Qajar Period to the Present

نویسندگان English

Zeinab Afzali 1
razyeh shoulafsharzade 2
sattar khaledian 3
1 Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Archaeology and Museum, Shiraz University of Arts, Shiraz, Iran
2 PhD Student in Islamic Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Archaeology and Museum, Shiraz University of Arts, Shiraz, Iran)
چکیده English

The bazaar of Sirjan (Saeedabad), one of the most important economic centers in southeastern Iran, has undergone significant transformations since its formation, largely due to its strategic location. Given its prominent role as the backbone of the city, it is essential to examine its historical background, its transformations, and the factors driving those changes. This study investigates the processes of formation and development, the factors affecting transformations, and the role of the bazaar in the spatial organization of Sirjan. It addresses the following questions: What transformations has the Sirjan bazaar complex undergone? What factors have influenced these transformations? How can its role in the spatial organization of Sirjan be evaluated? The research employs a descriptive-analytical method, drawing on library research and field surveys (observation, interviews, and documentation). The findings indicate that the Sirjan bazaar has experienced diverse physical-functional transformations across three historical periods (Qajar, Pahlavi, and contemporary). The city’s strategic location on commercial routes from the Persian Gulf to central and eastern Iran has been the most significant factor in the formation and prosperity of the bazaar. Featuring a checkerboard pattern and comprising commercial, religious, educational, and service elements, the bazaar has served not only as the economic hub but also as the center of socio-political transformations in the city.

کلیدواژه‌ها English

Sirjan Bazaar
Spatial Organization of the City
Physical Elements
Urban Transformations
Qajar Period
افضلی، زینب (1398). سیر تحولات فضایی شهر سیرجان در دوران اسلامی. رساله دکتری، به‌راهنمایی حسن کریمیان، تهران: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
افضلی، زینب (1400). تحلیلی در نقد و بررسی نظرات ارائه شده در ارتباط با تحولات شهر سیرجان از ابتدای شکل‌گیری تا دوره قاجار. مجله اثر، 42 (4)، ۵۸۶-۶۰۵.
افضلی، زینب و خالدیان، ستار (1401). گونه‌شناسی و گاه‌نگاری یافته‌های سفالی محوطه باغ‌بَمید سیرجان از سده‌های اولیه اسلامی تا سده هفتم هجری‌قمری. مجله مطالعات باستان‌شناسی، 14 (4)، 1-27.
اسمعیلی‌سنگری، حسین و عمرانی، بهروز (1387). تاریخ و معماری بازار تبریز، تبریز: ستوده.
اهری، زهرا (1380). مکتب اصفهان در شهرسازی عناصر و فضاهای شهری واژگان و قواعد دستوری. تهران: دانشگاه هنر.
اهلرز، اکارت (1994). شهر شرق اسلامی: مدل و واقعیت. ترجمه محمد حسین ضیاء توانا و مصطفی مومنی (1373)، فصلنامه جغرافیایی، 9 (1 و 32) 17-65.
ایراندوست، کیومرث و بهمن اورامانی، آرمان (1390). تحولات کالبدی بازار سنتی در شهرهای ایران، مطالعه موردی: بازار کرمانشاه. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، 2 (5)، 5-15.
باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (1371). اژدهای هفت سر، تهران: درنا.
بحریه، پروشا؛ طوفان، سحر و اکبری‌نامدار، شبنم (1399). بازخوانی سیر تحول معماری در ساختار تبریز با تأکید بر زمینه‌گرایی. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، 10 (39)، 5-17.
پوراحمد، احمد (1376). جغرافیا و کارکردهای بازار کرمان، کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
حبیبی، محسن (1375). از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن تفکر و تأثر. تهران: دانشگاه تهران.
خیراندیش، محمدحسین (1384). سیرجان در خشت‌خام. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
حاتمی، ابوالقاسم (1383). بررسی، شناسایی و مستندسازی آثار تارخی- فرهنگی شهرستان سیرجان. جلد دوم.  کرمان: اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان.
ریاحی سامانی، نادر، (1387). تحول نهاد وقف. در مجموعه مقالات همایش بین‌المللی وقف و تمدن اسلامی. جلد 3. تهران: اسوه (وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه). 369-412.
رهی، اکبر (1384). گزارش ثبت بازار سیرجان. کرمان: اداره کل میراث فرهنگی کرمان.
زارعی، محمدابراهیم و حیدری‌باباکمال، یدالله (1398). بررسی نقشِ وقف در توسعه و رشد فضاهای شهری دوره قاجار (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر کرمانشاه)، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. 23 (9)، 169-188.
سایکس، سرپرسی (1336). ده هزار میل در ایران. ترجمه حسین سعادت نوری. تهران: کتابخانه سینا.
سایکس، سرپرسی (1391). تاریخ ایران. ترجمه فخرداعی گیلانی، جلد 1و2. تهران: نگاه.
سلطان‌زاده، حسین (1380)، بازارهای ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
سیاح، حمید. (2536). خاطرات حاج سیاح. تهران: امیرکبیر.
شمس، فاطمه؛ پورجعفر، محمدرضا و اسدپور، هاجر (1402). شناسایی تحولات کرونولوژیک الگوهای رفتاری افراد در بازار سنتی ایرانی (مورد مطالعه: بازار وکیل شیراز)، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 55 (3)، 71-92.
شول‌افشارزاده، راضیه (1395). بررسی کاروانسراها و راه‌های شهرستان سیرجان در دوره صفوی و قاجار. پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، به راهنمایی عباسعلی احمدی. شهرکرد: دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
شهابی، محمدرضا (1383). مسئله وقف در نظام شهرسازی ایران. مجموعه مقالات همایش ملی شهرسازی ایران جلد 2. شیراز: دانشگاه شیراز.
فرهنگ جغرافیایی ایران (2535). استان هشتم کرمان و مکران. جلد 8. تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
قیومی ‌بیدهندی، مهرداد (1383). گنج‌نامه: فرهنگ آثار معماری ایران (بناهای بازار)، تهران: دانشگاه شهید بهشتی و انتشارات روزنه.
کریمیان، حسن و مهدی‌زاده، بهزاد (1393). نقش وقف در توسعه کالبدی شهرهای ایلخانی، نمونه موردی: تبریز، سلطانیه و اوجان. مجله وقف میراث جاویدان، 22 (86): 23-50.
کریمیان، حسن؛ پوراحمد، احمد و افضلی، زینب (1398). سیر تحولات فضایی شهر سیرجان در دوران اسلامی بر اتکاء به شواهد باستان‌شناختی و  منابع مکتوب تاریخی، مجله‌ شهرهای ایرانی – اسلامی، 10 (38): 53-63.
گابریل، آلفونس (1381). مارکوپولو در ایران. ترجمه پرویز رجبی. تهران: اساطیر.
منشی‌کرمانی، محمدامین (1391). جغرافیای ایالت کرمان در عهد ناصری. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
 مهندسین مشاور، فرادزین معاصر (1396). طرح توسعه بازار سیرجان، سیرجان: شهرداری سیرجان.
وثوقی‌رهبری، علی‌اکبر (1380). تاریخ، تمدن و فرهنگ سیرجان. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
وثوقی‌رهبری، علی‌اکبر (1372). تاریخ سیرجان. کرمان: کرمان‌شناسی.
وزیری، احمدعلی‌خان (1352). تاریخ کرمان. به تصحیح محمدابراهیم باستانی‌پاریزی. تهران: ابن‌سینا.
وزیری، احمدعلی‌خان (1376). جغرافیای کرمان. به تصحیح محمدابراهیم باستانی‌پاریزی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نصرآبادی، احمد (1384). گزارش ثبت کاروانسرای آقاابراهیم. کرمان: اداره کل میراث فرهنگی کرمان.
هدایت، رضاقلی‌خان (1339). روضه‌الصفای ناصری. جلد 9 و 10. تهران: انتشارات خیام و پیروز.
 
Blunt, W., (1966). Isfahan: Pearl of Persia. London: Elek Books.
Bobek, H., (1959). Die Hauptstufen der Gesellschafts und Wirtschaftsentfal, in geographischer Sicht. Die Erde. 90, 259- 298.
Christaller, W., (1933). Die zentralen Orte in Suddeutschland. Jena: Gustav Fischer.
Wirth, E., (1974). Zum Problem des Bazars. Der Islam. 51 (2), 203-260.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
مهر 1405
صفحه 272-303

  • تاریخ دریافت 18 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 04 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 14 مهر 1405