جستاری در شخصیت ادبی و اجتماعی سکینه ‌بنت الحسین علیهما السلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی

2 دکتری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

چکیده

مطالعه تاریخ اسلامی و ادب عربی، ما را با  روایت‌های گوناگونی دربارۀ شخصیت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی سکینه، بنت الحسین(ع)، از بانوان  بزرگ و فرهیختۀ  خاندان نبوت آشنا می‌سازد. او از معدود بانوانی است که شخصیت علمی و فرهنگیش در بسیاری از کتابهای ادبی و تاریخی به دقت  ذکر شده ‌است. تحلیل گران مسائل تاریخی در حوزه‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی به تناسب نوع دیدگاه خود، نگرش ویژه‌ای به اخبار گزارش‌ شده در بارۀ سکینه بنت الحسین(ع)، داشته‌اند. در این مقاله این گزارش‌ها را بررسی‌کرده و به این نتیجه رسیده‌ایم که او بانویی عفیف، ادیب، هوشمند و آگاه به مسائل سیاسی و اجتماعی زمان خود بوده و با درک و انتخاب موقعیت‌های مناسب، برای بیان جایگاه خود و دفاع از تبار و خاندان خویش و بزرگداشت نام اهل بیت(ع) در آن برهۀ سخت از تاریخ تشیع  روش ویژه‌ای را برگزیده است.

کلیدواژه‌ها


[1]. آبی، منصور بن حسین، نثر الدُّر، به کوشش محمد علی قرنه،  قاهره، الهیئه المصریه العامه الکتاب، 1990م.

[2]. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، دار‌احیاء الکتب العربیه.

[3]. ابن‌ابی‌طیفور، احمد، بلاغات النساء، به کوشش محمد طاهر الزین، کویت، مکتبه سندس، 1993م. 

[4]. ابن‌اثیر، عزالدین علی ابن ابی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، 1965م.

[5]. ابن‌تغری بردی، جمال الدین، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، دارالکتب المصریه، چ 1، 1999م.

[6]. ابن‌جوزی، یوسف، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، به کوشش سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، 1995م.

[7]. ابن‌حبیب، ابوجعفر محمد، المُحَبَّر، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، المکتب‌التجاری، 1942م.

[8]. ابن‌خلکان، احمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، احسان عباس، قم، منشورات الرضی، ، 1364ق.

[9]. ابن‌رشیق قیروانی، العمده فی محاسن الشعر و آدابه، تصحیح محمد قرقزان، بیروت، دارالمعرفه، ، 1988م.

[10]. ابن‌زبر ربعی، محمد، تاریخ مواد العلماء و وفیاتهم، به کوشش محمد المصری، کویت، منشورات مرکز المخطوطات و التراث و الوثائق، چ1، 1990م. 

[11]. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر، بی‌تا.

[12]. ابن‌شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارصادر.

[13]. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آلابی طالب، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، قم، المطبعه العلمیه.

[14]. ابن طقطقی، محمد، الفخری فی الاداب السلطانیه، به کوشش هروتویع درنبرغ، شالون، مطبعه مرسو، 1894م. 

[15]. ابن‌طولون، محمد، الائمة الإثنی عشر، به کوشش صلاح الدین المنجد، قم، منشورات الرضی(ع).

[16]. ابن‌عبد‌ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، شرح احمد امین و دیگران، بیروت دار‌الکتاب العربی، 1982م. 

[17]. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، دارالفکر، 1996م.

[18]. همو، تراجم النساء، به کوشش سکینه الشهابی، بی‌جا، بی‌تا.

[19]. ابن‌عماد حنبلی، عبدالحی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت، دارالکتب العلمیه.

[20]. ابن‌فرضی اندلسی، عبدالله بن مسلم، الالقاب، به کوشش محمد زینهم، بیروت، دار‌الجیل، چ1، 1992م.

[21]. ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الشعرو الشعرا، به کوشش احمد محمد‌شاکر، مصر، دارالمعارف، 1967م.

[22]. همو،  عیون الاخبار، بیروت، دارالکتب العلمیه، چ 1، 1969م.

[23]. همو، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، دارالمعارف، چ 2، 1969م.

[24]. ابن‌قنیتو اربلی، عبدالرحمن،خلاصه الذهب المسبوک، تصحیح مکی السید جاسم، بغداد، مکتبه المثنی، 1964م.

[25]. ابن‌کثیر، اسماعیل،البدایه و النهایه، به کوشش احمد ابوملحم و نجیب عطوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1993م.

[26]. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، به کوشش علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چ 1، م1988م.

[27]. همو، مختصر تاریخ مدینة دمشق، به کوشش جمعی از دانشمندان، دمشق، دارالفکر، 1983ـ1990م.

[28]. ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، به کوشش رضا تجدد، مطبعه جامعه طهران، 1350ش. 

[29]. ابوبکر اصفهانی، محمدبن داوود، الزهره، به کوشش ابراهیم السامرائی، اردن، مکتبه المنار، چ 2، 1985م.

[30]. ابو‌حیان توحیدی، البصائر و الذخائر، به کوشش ابراهیم الکیلانی، دمشق، مکتبه اطلس، 1964م.

[31]. ابو‌الفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1992و1993م. 

[32]. همو، مقاتل الطالبیین، شرح احمد صقر، ایران، منشورات الشریف الرضی، چ 1، 1372ش.

[33]. ابو‌مخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین (ع)، قم، چاپخانه علمیه، چ 2، 1364ق.

[34]. اعتماد‌السلطنه، محمد حسن خان وزیر، خیرات حسان، تنکوزئیل، 1304 ق.

[35]. اعلمی حائری، محمدحسین، تراجم اعلام‌النساء، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چ1، 1987م.

[36]. بغدادی، عبدالقادر، خزانه الادب و لب لباب لسان العرب، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره مکتبه خانجی،.

[37]. بلاذری، احمد، الجمل من انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، چ 1، 1996م.

[38]. بنت‌الشاطی‌ء، عائشه عبدالرحمن، سکینه بنت الحسین، بیروت، دارالکتاب‌العربی،1985م. 

[39]. بیهقی، ابراهیم بن محمد، المحاسن و المساوی، به کوشش علی عدنان، بیروت، دارالکتب‌العلمیه.

[40]. تنوخی، محسن بن علی، نشوار المحاضره و اخبار المذاکره، به کوشش عبود شالجی، بیروت، دارصادر، ، 1995م. 

[41]. ثعالبی، ابومنصور، لطائف المعارف، ترجمه علی اکبر شهابی خراسانی، تهران، آستان قدس رضوی، 1368ش.

[42]. حسون، محمد و ام‌علی مشکور، اعلام النساء، تهران، نشر اسوه، چ1، 1411ق.

[43]. حصری، ابراهیم، زهرالادب و ثمر الالباب، به کوشش علی محمود البجاوی، داراحیاء الکتب العربیه، ، 1953م. 

[44]. حکیمی، محمدرضا، اعیان النساء عبر العصور المختلفة، بیروت، مؤسسه الوفاء، چ1، 1983م.

[45]. خلیفه بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، وزاره الثقافه والسیاحه و الارشاد القومی، 1968م.

[46]. ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چ1، 1990م.

[47]. همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنوط، بیروت، موسسه الرساله، چ 2، 1982م. 

[48]. زبیر بن‌بکار، جمهره نسب قریش و اخبارها، به کوشش محمود محمدشاکر، قاهره، مکتبه دارالعروبه.

[49]. زجاجی، عبدالرحمن، الامالی، به کوشش عبدالاسلام محمد هارون، قاهره، الموسسه العربیه الحدیثه، چ 1، 1982م. 

[50]. زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، تهران، امیرکبیر، چ 3، 1362ش.

[51]. همو، نقد ادبی، تهران، امیرکبیر، چ 2، 1354ش.

[52]. زکی مبارک، الموازنة بین الشعراء، مصر، مطبعة مصطفی الحلبی و اولاده، چ2، 1936م.

[53]. زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الابرار و نصوص الاخبار، به کوشش سلیم النعیمی، بغداد، مطعبه العانی، 1982م. 

[54]. سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، به کوشش محمود الطناحی، نشر هجر، چ 2، 1992م.

[55]. سراج، جعفر بن احمد، مصارع العشاق، بیروت، دارصادر، 1958م. 

[56]. سید مرتضی، علی بن حسین، الامالی، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالکتاب العربی، چ 2، 1967م.

[57]. شبّر، جواد، ادب الطف، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

[58]. صبان، محمد بن‌علی، اسعاف الراغبین فی سیره الراغبین بهامش نور الابصار، قاهره، دارالفکر، 1948م.

[59]. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی، الامالی، به کوشش فضل الله طباطبایی، قم، مطبعه الحکمه، 1373 ق.

[60]. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش بیرتند راتکه، قیسبادان، دارالنشر فرانتز اشتاینر، 1979م.

[61]. ضیف، شوقی، العصر الاسلامی، مصر، دارالمعارف، چ1.

[62]. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت دارالکتب العلمیه، چ 3، 1991م.

[63]. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، چ1، 1417ق.

[64]. عسکری، مرتضی، صد و پنجاه صحابی ساختگی، ترجمه عطاء محمد سردارنیا، نشر طهارت، 1364ق. 

[65]. عمری، علی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبیین، به کوشش محمد مهدوی دامغانی، قم، کتابخانه‌ی آیت الله المرعشی.

[66]. فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف الرضی، تاریخ مقدمه 1386ق.

[67]. قمی، شیخ عباس، منتهی الامال، تعریب نادر التقی، لبنان، الدار الاسلامیه، 1994م.

[68]. همو، نفس المهموم فی مصیبه سیدنا الحسین المظلوم(ع)، به کوشش رضا استادی، قم، مکتبه بصیرتی، 1405ق.

[69]. کاشف الغطاء، محمدحسین، جنه المأوی، به کوشش محمدعلی قاضی طباطبایی، تبریز، چ2، 1397ق.

[70]. مبارک، علی باشا، الخطط التوفیقه الجدیده لمصر القاهره و مدنها...، مصر، الهیئه المصریه العامه للکتاب، چ 2، 1986م.

[71]. محب‌الدین طبری، احمد بن عبدالله، السمط الثمین فی مناقب امهات المؤمنین، حلب، مکتبه التراث الاسلامی.

[72]. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، تهران، المکتبة الاسلامیة، 1385ق.

[73]. محلاتی،‌‌‌ذبیح الله، ریاحین الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، طهران، دارالکتب الاسلامیة.

[74]. مدائنی، ابوالحسن،المردفات من قریش، به کوشش عبدالاسلام محمد هارون، مصر، مکتبه مصطفی البابی الحلبی،1972م.

[75]. مدرس، میرزا‌ محمدعلی، ریحانه الادب فی ترجمه المعروفین بالکنیه و اللقب، طهران، کتابفروشی خیام، چ2، 1369ق.

[76]. مرزبانی، محمد بن عمران، الموشح فی ماخذ العلماء علی الشعراء، تصحیح محب الدین الخطیب، قاهره، ، چ2، 1985م.

[77]. مرنیسی، فاطمه، زنان پرده نشین و نخبگان جوشن پوش، ترجمه ملیحه مغاره‌ای، طهران، نشر نی، 1380ش.

[78]. مصعب زبیری، ابوعبدالله مصعب بن عبدالله، نسب قریش، به کوشش لیفی بروفنسال، قاهره، دارالمعارف، 1953م.

[78]. مفید، محمد، الارشاد، به کوشش موسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، قم، المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 1413 ق.

[79]. مقرّم، عبدالرزّاق الموسوی، السیده سکینه ابنة الحسین الشهید ابی عبدالله الحسین(ع)، بی جا، بی نا، بی تا.

[80]. مقریزی، تقی الدین، المقفی الکبیر، به کوشش محمد الیعلاوی، بیروت، دار الغرب الاسلامی، چ1، 1991م.

[81]. المناوی، محمد، الکواکب الدریه فی تراجم سادات الصوفیه الکبری، محمد ادیب الجادر، بیروت، دارصادر، چ 1، 1999م.

[82]. نووی، محیی الدین شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، بیروت، دارالکتب العلمیه.

[83]. وشاء، محمد بن احمد، الظرف و الظرفاء، به کوشش فهمی سعد، بیروت، عالم‌الکتب، چ1، 1985م.

[84]. یافعی، عبدالله بن اسعد،مرآه الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چ2، 1970م.

[85]. یاقوت حموی، معجم البلدان، بروکهارز، لایپزیک، 1867ـ1868م.

 

 [86]. j- c1 .vadet. (Une Personalite du hidjaz au 1.VII Siecle: Sukayna Petite _Fille de Ali)  Arabica, III, (1957) 261-87.