ررویارویی سیاسی ـ مذهبی دولت عثمانی با صفویان (907ـ1003ه‍.ق/1501ـ1594م)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران

2 دانشیار دانشگاه تهران

چکیده

پس ازتشکیل دولت شیعی­مذهب صفوی در آغاز سدۀ دهم/شانزدهم معادلات سیاسی در غرب آسیا برهم خورد. تفاوت مذهبی میان صفویان و عثمانیان، نارضایی دولت عثمانی از تشکیل دولتی نیرومند در شرق قلمرو خویش، تبلیغات مذهبی صفویان در قلمرو عثمانی، ادعای عثمانیان مبنی بر سروری جهان اسلام و اختلافات سیاسی میان دو دولت، رویارویی عثمانیان و صفویان را اجتناب­ناپذیر کرده بود. در فاصلۀ سال‌های 907ـ1003ه‍.ق/ 1501ـ1594م سیاست دولت عثمانی در برابر صفویان، حمایت از طریقت­های صوفیانۀ همسو با عثمانیان و رویارویی مستقیم نظامی با صفویان بود. دولت عثمانی در زمان سلطان بایزید دوم، جهت مقابله با صفویان، به درخواست توقف تبلیغات مذهبی در قلمرو عثمانی از طریق نامه­نگاری با شاه اسماعیل و حمایت از طریقت­های صوفیانۀ­ همسو با خود، بسنده کرد. در زمان سلطان سلیم اول در کنار حمایت از طریقت­های صوفیانۀ همسو با عثمانیان و با بهره­گیری از فتواهای علمای عثمانی، رویارویی مستقیم نظامی با صفویان نیز در دستور کار قرار گرفت؛ سلطان سلیم بدین طریق توانست بحرانی که موجودیت سلطنتش را تهدید می­کرد از میان بردارد. سیاست سلطان سلیم در برابر صفویان در دوره جانشینان وی نیز ادامه یافت.

کلیدواژه‌ها


ابن کمال (کمال پاشازاده)، احمد بن شمس­الدین، خمس رسائل فی الفرق و المذاهب، چاپ سید باغجوان، قاهره: دارالسلام للطابعه و النشر و التوزیه و الترجمه، 1425.

ابن­الحنبلی، رضی­الدین محمد بن ابراهیم بن یوسف الحلبی، درّالحببفیتاریخأعیانحلب، چاپ محمود حمد الفاخوری و یحیى زکریا عبّارۀ، دمشق:  منشورات وزارۀ الثقافۀ، 1972.

ابوبکر بن عبدالله، تاریخ عثمان پاشا، شرح لشکرکشی عثمانی به قفقاز و آذربایجان(تصرف تفلیس، شروان و تبریز) 986ـ993 هجری قمری، چاپ یونس زیرک، ترجمه، مقدمه و توضیحات و پیوست­ها نصرالله صالحی، تهران: طهوری، 1392.

اسپناقچی پاشازاده، محمد عارف، انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، چاپ رسول جعفریان، قم: دلیل ما، 1389.

افندی، خواجه سعدالدین، تاج­التواریخ، استانبول: مطبعه عامره، 1279ـ1280.

امامی خویی، محمدتقی، تاریخ امپراتوری عثمانی، تهران: سمت، 1395.

انصاری قمی، حسن، «تحلیلی از ادبیات فقه سیاسی علما در دولت‌های عثمانی و صفوی»، کتاب ماه دین، شهریور و مهر 1384، ش95ـ96، صص 4ـ15.

اوزون چارشی­لی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران: کیهان، 1368.

 اینالجیق، خلیل، امپراتوری عثمانی(عصر متقدم 1300 تا 1600)، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران: بصیرت، 1394.

بدلیسی، ادریس، سلیم­شاهنامه، رساله دکتری به اهتمام حجابی قیرلانقیج، آنکارا: دانشگاه آنکارا، انستیتوی علوم اجتماعی، 1995م.

پارسادوست، منوچهر، شاه اسماعیل اول پادشاهی با اثرهای دیرپای در ایران و ایرانی، بی­جا، شرکت سهامی انتشار، 1375.

پورگشتال، هامر، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمه میرزا زکی علی­آبادی، به اهتمام جمشید کیان­فر، تهران: زرین، 1367.

تتوی، قاضی احمد؛ قزوینی، آصف خان، تاریخ الفی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی، 1382.

ترکمان، اسکندر بیگ، تاریخ عالم­آرای عباسی، چاپ ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1382.

جهانگشای خاقان، به کوشش الله دتا مضطر، اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان،1364

حسینی، خورشاه بن قباد، تاریخ ایلچی نظام شاه، چاپ محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه­دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379.

دورسون، داود، دین و سیاست در عثمانی، ترجمه منصوره حسینی و داود وفایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1381.

رحیم­لو، یوسف، «چالدران، جنگ»، دبا، ج 19، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: انتشارات دایره­المعارف بزرگ اسلامی، صص 225ـ234.

روملو، حسن بیگ، احسن التواریخ، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران: بابک، 1357.

صولاق­زاده، محمد همدمی چلبی، تاریخ صولاق­زاده، استانبول: محمود بک مطبعه­سی، 1297.

طاشکپری زاده، احمد بن مصطفی، الشقائق النعمانیه فی علماء الدوله العثمانیه، بیروت: دارالکتب العربی، 1395.

عاشق پاشازاده، احمد، تواریخ آل‌عثمان (عاشق پاشازاده تاریخی)، استانبول: مطبعه عامره، 1332.

عالم­آرای صفوی، مصحح یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1350.

عبادی، مهدی، «بحران مشروعیت سلیم اول و ارتباط آن با وقوع جنگ چالدران»تاریخ و تمدن اسلامی، بهار و تابستان 1393، ش 19، صص 141ـ158.

همو، «مواضع مدرسیان عثمانی در قبال مساله تشیع در آناتولی و یورش یاووز سلیم به ایران»، تاریخ و فرهنگ، سال چهل و هشتم،  بهار و تابستان 1395، ش 96، صص 52ـ27.

همو، نقش مدارس در سیاست مذهبی دولت عثمانی (دوره کلاسیک: قرون8ـ10/14ـ16)، رساله دکتری، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی، بهمن 1391.

فریدون بیگ، احمد، منشآت السلاطین، استانبول: مطبعه عامره، 1274.

گوگچه، جمال، قفقاز و سیاست امپراتوری عثمانی، ترجمه وهاب ولی، تهران: وزارت امور خارجه، 1373.

منصوری، فیروز، رازهایی در دل تاریخ، بی­‌جا: بی‌نا، بی‌تا.

Ahmet Dede, Müneccimbaşı, Müneccimbaşı Tarihi, çev: İsmail Erunsal, İstanbul, 1974, C.2.

Allouche, Adel, Osmanlı-Safevi İlişkileri Kökenleri ve Gelişimi, Çev: Ahmed Emin Dağ, İstanbul, Anka Yayınları, 2001.

Celal-zade Mustafa, Selim-Name, Hazırlayanlar: Ahmet Uğur ve Mustafa Çuhadar, Ankara, kültür Bakanlığı, 1990.

Ekinci, Mustafa, “Yavuz Sultan Selim Döneminde Osmanlı-Safevi İlişkileri”, Türkler,C.9, Ankara, 2002, SS.831-858.

Gündüz, Tufan, Son Kızılbaş Şah İsmail, İstanbul, Yeditepe Yayınevi, 2010.

Karaca,  Behset, “Safevî Devleti'nin Ortaya Çıkışı ve II. Bayezid Dönemi Osmanlı-Safevî İlişkiler”, Türkler, c.9. Ankara, 2002, SS.759-779.

Kılıç, Remzi, Kanuni Devri Osmanlı-İran Münasebetleri, İstanbl, Kültür Sanat Yayıncılık, 2006.

Küçükdağ, Yusuf, “Measures Taken by the Ottoman State against Shah İsmail's Attempts to Convert Anatolia to Shia”, Uniiversity of Gaziantep Journal of Social Sciences,7(1), 2008, PP, 1-17.

Nesibli, Nesib, “Osmanlı-Safevi Savaşları, Mezhep Meselesi ve Azerbaycan”, Türkler, Ankara, 2002, C.6 Ankara, 2002, SS.1570-1580.

Ocak, Ahmet Yaşar, “Balım Sultan”, DİA,C.5, SS.17-18.

Idem, “Bektaşılik”, DİA, c.5, SS.373-379.

Sarıkaya, M.Saffet, “DİNİ VE SİYASİ BAKIMDAN OSMANLI-İRAN MÜNASEBETLERİ”, Türk Kültürü, Sayı 363, Yıl XXXI, SS.406-422.

Shaw, Stanford Jay, History Of The Ottoman Empire And Modern Turkey, Vol.1, Cambridge University Press, 1976.

Sümer, Faruk, Safevi Devletini Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerin Rolü, Ankara, Güven Matbaası, 1976.

Tansel, Selahattin, Yavuz Sultan Selim, Millı Gitim Basimevi, Ankara: 1969.

Tekindağ, Şehabeddin, “Yeni Kaynak ve Vesıkaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selimin İran Seferi”, Tarih Dergisi XVII/22(1968), 49-78.